Марғұлан Сейсембаймен сұхбат: қала шетіндегі "гетто", мәңгүрттер және ауыл жастары жайлы

Кәрілігің құрметті көрірмен, сіздермен бірге әтіңгерің үйнеті сайты. Бүгінде бізде қонақта белгілі қоғам қайрат кері бизнесмен Марғулан Сесенбайлы.

Сәләмен сіздер.

Хош келдіңіз Марғулан Қалейулы. Бүгін бізде көмінесе, енді қазіргі уақытта жастарының мәселесі көп талқыланы жатыр. Оның күсіне жастары жылында жәре алады ел Көзғарасқан дай, бейліктің көзғарасы жастардың қазіргі қал ақуалы жайлы айтып өтіп өтсенесі?

Біз егер қазір қарайтын бұлсық, жалқыр бұл проблем ұларға. Ол біздің ерімізде болу өткен бірінше демографиялық өзгерісті. Оны әрі адам қор бұтырған шығар. Қазақ тілді аудиторы өсіп өлдетір, қазақ тілді жастар � Кластарына кәзір белі бұтқан балларының саңына қарасам, қазақ тілді жастары әсіресе көбейік бөлдеті. Оның себептері, сіз білесідер, қазақ тілді сөйлемейтін басқау елдерін өкілдерді кет өте қазақстанда. Екінші де, әрине қазақ тілді белі бұтқан мән жоғар болғаныңыз, қазар сонда өзгер жұтылбадыр. Екеншінден бірақ бұл өте жақсы жағдай бір жағдан, бірақ жайсыз жағдай болып жатқанын нәрсе ол жалпы білімнің төмедеуі, білім дегенің төмедеуі, үткені көптеген жастыр қазақ тілдерін басқа өзгетілді білмейді. Кәзір солсын, көптеген мұрандай қудалу болға жатыр. Егер бір орыс тілді қазақ ана тілін білмесе, оны мәңкүріктеп қудалайды. Бірақ ол, мысалу, адам орыс тілдің біледі, ағылшын тілдің біледі, енді міндеттүрде қазақ тілін білваладығы, бірақ менің түсінігі бойыншы мәңкүріктеген ол тек қана ана тілін білмейдің адам емес. Ол ана тіл Егер сен қазақтілден басқа тілді білмесен, орыс тілін ағылшын білмесен, ағылшын тілін білмесен, сен де манқұрдсың. Сонықтан менің ойымша, қазіріна идеология тараптынан, сөз жаққа асыресіне назар аудыруымыз керек. Біз үш тілді болмасақ та ек тілді, міндетті түрде ек тілді болымыз керек. Ағылшын қазақ тілі. Ол міндетті түрде. Сонықтан.

Проблемаларының бірі.

Иә, ол үлкен проблеманың бірі, үйткені бұдан көптеген салдар шығар. Екіншіден, бұдың елімізде болбатықын өте күшті урбанизация процесі. Урбанизация деген аулдан қалағы... Әу, процес, ой, көптеген жастар қалаға шатыр, жұмыс түздейді. Ол жайқышпайды, олар жұмыс жоқтығына, аулды жұмыс жоқтығына қалаға көш Сонықта мұна орбанизация процесі өте қаты жүрбіжатыр бізде. Ал енді ол орбанизация процесі жүрген сайын, қаланың сыртында пайыла болатын жағдайсыз мұна қаланың шеттері, өткен жол Астанада болған традигиянының көрбістілі ол нейден. Өткені, олардың баспанасы болмағандықтан, анау нешетірілі уақытша тұрды жатқан Сеуептен дейдің бұл бұтқандар сегі ол. Ол Алматын сұрғында да гетто бар, Астанадың сұрғында да гетто бар сандай. Сонықтан ол қаланың шектері, жағдайсыз қаланың шектері ұйсуы ұлдай біріліккен мәселе, проблем болып көджетіп біздің қолғамда. Енді жағдай материалдық жағдай болмаған, басқанас болмаған әрине ұлардың әлеуметтік, агрессивтік түрі белсенділік өсе ечек. Ұлар агрессивтік. Бір ана белсенді, бірақ алюметтік жүрлерде, недалада, көшеде сондай жағымсыз нәрселер пайдау болбадыр. Ондай жастарының, мысалы, адамдарның білімдегі төмен болса, олар өздеріне тез ақ, көсен тауы олады. Тағы бір күші үйтіу салы, ол білімді жастарының елден кетіуі. Сонда білімді жастарын бәрін алатын қозақ, ең жоғар білімді жастар кейтім жатырды. Білімсіз жастар қалу атырсында жалқы білімденге түсіп келді жатыр. Ал енді білімін төмін жастардың санасезім бұл бөлек, олардың түсініктері бөлек. Сонықтан бұл өте үлкен проблем.

Яғни, сіздің айтыуыңызша, ауылдан қылаға келіп жатқан жастар бар және қыладан шетелге көшкісі келедің жастар бар. Бұл мәселені шешуде мемлекет өз тарапынан Енді.

Мемлекет мүлгемшінің системи жатырды бұлмайды, олар систем жатыр. Онсызда біздің бюджетіміздің шығымын қарайтын қосақ, біздің бюджетімізді 45%-ға дейін өл әліметтік шығымдыр. Сонықтан бұл тараптан қарайтын қосақ, біздің бюджетіміз өл әліметтік бюджет. Бірақ ол бюджетіміз темсіз болып кетіп жатыр, олақша саусақтың арасынан кетіп атқан сұлдай кетіп жатыр. Оның темділігі өте төмеді. Егінші, бізде өте жақсы әдемі болашақ деген бағдарламамыз бар. 90-шылдардан бастап келді жатыр. Бәлембай мұң адамдарды, бәлембай мұң мамандарды дайындап келді. Ол да менің ойымша жақсы бағдарылымы. Үшінші, мұсалы, заманға сай, біздің елімдік 98 жоғару ұрғындары айты имамандарын дайындайды. Айти мамандарың дайындаған да олар айти мамандары әмес, бірақ айти диплом дайындайын. Айти диплом мереттейк, өткені мамандарыны сапасы әрғалай өзерде. Негізі мен білетін ұшағы университет бір, айти мамандарың дайындайын Сулейман Демиральдер университеті, Маид Кыбатул университеті. Еді сайысы жағынан келетіп олсаң, идеология жағынан бей өзіңіз білесіз жастар жылды деп жарайын алды. Сонықтан бұл тараптан үккумет үшіненістеймей жатыр деп айтыуға оған қақын жатыр. Бірақ сонда да күндейін күнге шиелерінісі өзікпел жатыр, наразылық өзікпел жатыр, үккуметтілікстер жатқан үстері нәтиже бермей жатыр.

Ал сіздіңші осы тұста неге назараудару көрік? Мәселе неге дейді бұл жерде?

Бұл жерде, бұл айқы, бір жаңдан ойлайсыз. Бұл шиелерінсі неге дейді сонда? Мұна жақтан үккумет тараптынан көп жүмес жасалып жатыр, мұна жақтан жастыр бәселесі, жастыр проблемісі одан сайын асықынып өйсіп келжатыр, нее болып келжатыр дегенде. Сонда менің.

Бұл ашағы бар мамандықтар ретінде бізде ауыл шаурылашылағы мен тамағы нергасы бі, одан кейін туризм мен қызмет саласы, одан кейін транспорт және логистика салылары. Яғни осы мамандықтарға назар аударылу керек бі бұтруғын?

Біздің мүмкіндіңіз мейін ойымша осы салыларды жатыр. Бұл салаларды шарты түрде қарапайым экономикадей байты олады, не күрделе мес экономикадей байты олады. Енді ғол шын айта кетсе ол қарапайым экономикамыз, бірақ егер IT саласын, космос саласын, не басқада джоғар технология саласын біз күрделе экономикадейсек, Харапайым экономикадеп сифыттайсылайық. Бірақ бұл Харапайым экономикаемыз, үйткені бұл адамдың негізін құрайтын економика, ұйткені тамағын еркәсімен аул шарғашының бұл айтатын босақ. Бізді қазағымызды жақсы мақыл біріміз, алтын күмістас екен, арпа бейдай ас екен деген. Сонықта бұл кәзір жалды дүние жүзінде адамзаттың құнлығы � көбірек ана технология жағына жөретті, бірақ адам саны өзкен сайын адамзат менің негізі құндылықтарға қайтып келеді. Сондықтан бүгін қарапайым болғатған экономика ертең осыған адамзат тапшылады, осы арпа-видайға тапшылады. Сондықтан менің ойымша, қарапайым экономика деп отырымысы ол, біздің мүмкіндіңіз сонда жатыр.

Яғни осы мамандықтарға басымдық беріп кө Келекшекте онда біз IT мамандарын дайындамауымызға жетпе?

Айтал біздің кележістің кемеңіздің басын бұру. Егер бағытымыз бұлай боса, бұлайымыз шамылап бұлай басын бұрғанды дұрстеп езептеймейді. Көріп отсызды, біз қазір күрделі экономиканын мамандарын дайынды отырымыз. Болаша қарқылы, IT мамандыға, олар күрделі экономиканын мамандары. Олар күрдел економиканын мамадар болғаны кейін, оларды біз дайындағаны кейін. Біз не өзімізде, елімізде оларға жағдай жасауымыз керек, жұмыс ұрын тауып беруіміз керек. Не олардың жағдай жасауымыз басақ, олар кететтеген фактымен кейлісуымыз керек. Кететтеген фактымен кейлісуымыз керек.

Кететтеген кейлісуымыз фактымен керек.

Кететтеген фактымен кейлісуымыз керек.

Яғни, менің түсінгені бойынша, Кететтеген біз өзіміз үшінеміз басқа елдің экономикасына қызмет жасайтын мамандардықтайын да ұжатырмыз?

Фактымен Біздің экономикамыз күрделеміз, біздің экономикамыз қарапайым. А, біздің дайындыватқан, қаражатқы ұйыратқан салдарымыз, білім саласында. Мына күрделді экономиканың мамандарын дайында ұтырмыз. Сонықтан біз оған қарамай, мысалы Макроэкономиканың бір жаңы бар қой. Жеки адамға пайдалды нәрсе, ол міндетті түрде өкіметке пайдалаймес. Жеки адам мен өкіметтің саясаты қарамаға шекелет көп жерлерде. Сонықтан біз өзіміздің мүмкіндігімізге қарап жасауымыз керек. Біздің мүмкіндігіміз неде? Біздің біна дүние жүзіндегі еңбек бөлісі жиесінде, қазықтаның Кетігің тапта бар қалан дейді ғой. Бізді Қазақстан ретінде, дүние жүзі еңбей бөлісу жүйесінде өзіміздің кетігімізді тауып, сонда бар қалануымыз керек. Біз өзіміздің кетігімізді түсінбе отырмыз.

Яңни біз өз орынымызды таба білуіміз керек.

А өз орын қайдан табылады? Біздің мүмкіндіңізге қарамыз керек. Біздің мүмкіндіңіз үлкен территория. Үлкен территория бұғанның ең өзерде алу шаруашылығы мүнде түрді дамид, өзерде мал шаруашылығы дамид. Үлкен территория бұғанның ең транспорт логистика территорияның асы өтудің өзі ұғаймез. Бұл өлкен территория бұғаннағен, табиғатымыз бір ғашап, ғанебет болғаннағен көптеген туристер келеді. Туристер келген неген оларыға қызмет көрсету шалатысын, дамытуымыз керек. Сонықтан осы мамандарға, осы салыларға біз мамандарымызды дайындауымыз керек.

Бірақ бүкіл әлем адамзат жаңа технологияға, мысалға Илон Маскты мысалға келдірсе. Адамзат ғаршықа, технологияға, нанотехнологияға қарай бағыт алған. Осы орайда біз қайтадан кейінге кетіп қалмаймыз ба? Бұл сөзіңіз, мысалға, бұл мәлін демейін жалпы қоғамдасынға шүрайды дегі ойлаймайсыз ба?

Жо, айтық кетің ол әрине сыңғаш ұшырайды, ұсынайды да, бірақ жүйік адамның мүддесі өкіметінің мемлекетінің мүддесімен барлық жерде сәйкес келмейді. Еткені мемлекетінің өзінің саясаты бар. Мемлекетінің өзі бір организм сияқты қой, жүйе. Ол да өзінің күштіз ағын, әлсіз жағын таный білу көректі, өзінің Америка, Йеломас, ғарыштеп отырыңыз. Ал енді Голландия әңгелет мұсақ. Голландия елді олар немен атақты, немен әңгелі. Өзінің аул шаруашылығымен атақты. Олар ақыны өздерің аул шаруашылығыңыз дамытып білжатыр, сарқтылмайтын энергия көздерін ашып жатыр. Қарапайым күнде өлікті экономикаммен жасып жатыр. Мысал дүн жүзінде жаңа Зеландиян алайып, Ав Бірақ қарапай мекономикамын өздерінің мүмкіндігі бар табиғи мүмкіндіктері бар, өздерінің күшкіліктерін әрғарай дамытып жатыр. Сонуқтан біз егер өзімізің табиғи күшкілігімізді қолдан бай қарышқа мұтпылатын болсаң, онда біз не мұнан сетелмейміз, не аны жаққады бар олмаймыз, үлкені бізде ондай жағдай жоқ.

Ал ендіше кетігін.

Біз өзімізді мақсатты аудиториямызды көрімізге кім, мысал қоғамалатын болсақ, ол әрине жастар. Жастарын үшінде, мен айтып отырмам, жоғары білінбар жастар, олар кетіп жатыр, олар біздің экономикаға оларға табу қиынырақ. Және олар біздің экономикаға, қоғамыға проблем құрмайды, олардың белбіліндері жоғары. Ал енді негізге үлкен проблем ол қазақ тілді аудитория, қазақ тілді жастары. Оның үшінде ауылдың жастары, оның сұртында мұслыман жастары. Осы үш аудитория. Мұслыман жастары, ауыл жастары, жалпы қазақ тілді жастары. Олардың білімденге төменерек Жүрек аз қызық қызық ұшылып көп, казинода бар, компьютер ғойында бар, қыздар бар, жәнгілдер қыздар. Кызық ұшылырық көп, бірақ аржаңында нысана жоқ. Ұмытылатын, көретін не жоқ та, жол жоқ. Жолың көрмейді, не істегі керек екенің арға. Сондықтан бұл аудитория өте қауіпті аудитория. Бірақ бұл аудиториямен біз айналыпысық, үккумет айналысыпасы. Біздің келешегіміз осында мүшкіл білмі.

Ал сонда, бүгінгі дейін елімізде аул шаруашылыға мамандарын дайындап кележатқан жоғары, оқу орындары бұл мәселені әлігінге шеш алмай келеме? Осылайдысыны өгерек.

Жоқ, мәселе бұл жөрде бұлау қо. Бірінші, біз кіммен стейтінімізді білбалуымыз керек, арықта балуымыз керек. Жастар дейдік, қазақтылды жастар, аул жастар, мұслыман жастар дейдік. Егінші, олар Олар неге мұқтаршы? Егер оларының қарайтыңыз жақы мұқтаршдығына. Олар бірінші баспаны керек, оларға материалдық жағдай керек. Ал материалдық жағдай қайдан пайда болады? Ол тұрақты жаңе жоғары төлемді жұмыс орынан пайда болады. Ол тұрақты жаңе жоғары табыз көзінен пайда болады. Ал тұрақты жаңе жоғары табыз көзінен табу үшін ол не тұрақ Алтырақты жұмысты бизнес жасау үшін күндеуілікті қажет білім керек. Күндерің тұқа жет білим керек. Ал енді біздің аул шаруаштығы мейнстерлердің, аул шаруаштығы естюттардың университеттердің беретін білимдерін аладымырсақ, олардың беретін білимдері фундаменталдық, практикалығы мес білим. 4-5 жыл ұқытады өзерде, мысал. Білимді егер біз шағатын болсақ, білим 3 денгеге шағылады. Бірінші денге ол философиялық, фундам Егі жеттеге ол жалыппы тақырыпты практикалық білім. Ол техникумдарының бұрынғы Совет кезінде беретін білімдері сондай білім кішігір менститутардың 3-4 жылдық. Бұл.

Білімді қайдан алуымыз керек болды?

Жүздегі мұң біздің жастарты бар бұл қытайымаймыз бұл, бәрін ондай ветеринар, ветферашық бұдыргысы алмаймыз бұл. Бірақ оларға, бісалға, көп адамдыр маңызшы болы және, маңыз бұрдақталағыз келет, бір өсіндігі өсіргіз келет, бау бақшы өсіргіз келет. Сондай практикал білімдеректі. Олшы мен мұңшы біз үкемет тарамыннан бір арнай бағдарлыға қабылдағымыз керек. Оға найджептер қаражат бөліні көрік. Бұл ашақтың кесіп тастайыма жоқ басқа жерден аламы. Ол жерге арнай қаражат бөліп, арнай осы күндерлікті практикалық білім алу ұшын қаражат бөліп, адамдарды жүз елуден, жүзден топтарды Канада, не Австралияға, не Монголия � 10-15 күнге, 10-15 күнге, мысалы, сіз айталып, мен мал бордақылағын біреді дейсіз. Біз аламызды сізді қанады ғыз береміз, ең жақсы фермердің үйіне. Сіз өзерде ең жеті, уақытыңыз өткізгендеген, сіз күндері түсірақ қойасызды оған. Күндері түсірақ ұныстеп жатқан тіршілігін жағдайын көресіз.

Яғни практикалық білемін жіне қойды.

Практика түрді, түрді, е. Сосыны өзерде көп мақсаттыр шештет. Бір А біздің малшы. Ешқандай қадыр жоқ мамансыяқ. Ауелекті қабы бой. Барып көрсінім. Біріншінен, романтикалық қарай ұлтететті. Ол біздің қолымыздың келетін нәрсе келген көтеп бір түйінгейді. Екіншінен, Күнделікте көріп атқан тұрышылығың өрет, ол да шетелдеге фермерді күнделікті ғайрымен шөп салатын сейіріға, онын боғын тазылайды. Сүнде кейген кейміт, джинси, жамау-жамау, е, бізің алдың малшыстына несі кем? Майыл, сонда бізің барған жасымыз ойлайды. Е, мұна фермердеге, мұна дайген, мұна біздің қолымдан, бұлдай қолым Олда сонған өзі ризабулмайым. Мен шетелге бардыңды етті, ағылшын тілін оқуға оның сонда несі тұват, өәжілемес тұват. Мен емін ағылшын тілін оқуым керек екен ғой. Керек екен ғой, жалпы ағылшын тілін деген ғой жай дөне емес, маған күндегі төмірге керек нәрсек екен ғой деп. Ана фермердің имейлін алады, ватсаптың едін өбірін ал Олар өздеріне күнделікті практикалық білім алады. Мұнау Маул Бордақылағында. Шарбаққанда еболу бұрык, оны ешкімді айталмайды. Менді айталмайым, Тони Робинс тұ айталмайды. Ешкімді айталмайды. Оны тек қанадағы күндерді жұмыс тек атқан фермер қана айталады. Юткені ол келетті біздің жасычығы дайтады. Мұнаны неге бетонның жасадыңыз деп айтады. Сонда ол айтады, үткені мұна желге ықпосын деп бетонның жасады Бұл қалар келеті арқасын қазейді анағы шармаққа. Ол келетті құлайды, ол құламаушы, осындай темірден дыңгек құрқып ұлқамыз, 20 метр сайын. Сонда жас жігіт ананың түйінде болатып, ол өзіне ауының үйгенде түкелей, шармақ құрым тұрыс ұндай құрылырын салып, Мал бұрда қылапыстайың, оңанды институтта біліп керек жоқ, оңанды малдың аурумында біліп керек жоқ, өйткені ветраш бар шақыра бағат керек болса. Міне келетті 15 күннің үшінде даптайын фермер маман. Мен, мысала, ауыл шаруашында көптеген меселесі жасып бірген адамым, көптеген кәсі бұрындарым бар. Жұмышылар ек. Жұмысылар жоқ. Не институт бітерген мамандар жоқ, бірақ күндерілікті жұмысылар жоқ. Күндерілікті практикалық тәжірібе жоқ. Не, мүлден біліміз жоқ адамдыр. Біз Америкаға жалтықтаймызды ол емдізі. Барлық дүню жүзілік адамзатты прогрессинс ол Америкалыңдықтарғана алғы жыл жүздіп жатыр деп. Жоқ. Американдықтар тек өзінің кеттіңді таппаны. Ал бұл біз қазақ ретінде, қазақ еде ретінде өзіміздің кеттіңізді тауып, өзіміздің орныңызы тауымыз керек. Біз олардың артын Мүмкіншіліктен егер жеріміз үлкен босы, кеңбайтағы, өзетін жолдарымыз ұзақ босы, келетін адамдар көп босы, осы үш салда бұл. Енді басқа салдығында дамыту көрген әрене Қазақстанда. Кейім түгі саласы босын, жағы мұнай саласы, қазмалар байлық саласы ғолыра дамын көртін, бірақ Осы мен әйтпетің салғардың бір жақсы жері, олар сарқтылымына сарай сұрстыр, бір, екіншін олар адам екапиталымында мұтатын салдыр, екі, үш көл адамына жұмыс орын тауып беретін салдыр, аул шаруаштығында әсіресе. Сосының мысалы, егер біз сондай білім берсек, аул шаруаштығында айналысым деген жастыр, сол бизнеске кіркпетсе, олар несейд, олар қаладан аулға қашады.

Яғни осыған дейінде бізде аулға қатысты, аулжықстарына қатысты, олардың проблем асын көтередің бақтырламалар болды. Дипломен аулға. Бұл бағдарламалардың нәтижесі қалай болды сізденше?

Мен мұңшы бұл бағдарламалар, мен жоғарды айтып еткенде көздеуш күралдары бұзылған бұл бағдарламалар. Еткені, мысалы, өзіңіз өлеңізше, өкімет сізге 5 шыл бойы сізді лоқытты, қаржыландырды. Сосыны алатта сізді аулғы жөрет. Аулда сізге лайып, сізді маманыңызды қолданатын жұмы Сонда сіз жоғарып, білімді фермер болып шығасыз. Сонда оның қандай тенділігі бар? Егер сіз мұғалим болсаңыз, жарайды ауыға барғаныңыз дұрыс. Егер, мұсалы, медицина саласының маманы болсаңыз, ауыға барғаныңыз дұрыс. Ол, мен айтып атқанам, мүлдеген бағдарламаларды мұнастолдың бетін сұрып тастауымез, бірақ басындылығының көбісінің жаңа дұрыс тағатқа бұрын-бұры ойан. Сонықтан, менің ойымша, ол мәселе бағдарламар демес. Ол бағдарламы бар, олар ауқымды болмайды. Мысал бірауылды қанша мұғалым бар? 5 мұғалым бар. Бірауылды қанша дерге бар? Тағы бірігі 5. Сонында 10 адам жүйірелі ласыз. Ал енді ауылдың жерін алатын босақ, мысал ұлтау ауданды. Ұлтау ауданның көлемі Шымкент ұғылысымен бірдей, Түркістан ұғылысымен бірдей. Сонда ауылды тұратын 13 000 адам тұратын. О жерге қанша мұғаным? Қанша мезисінің саласының мамандарын сейдірастың о жерге? Ұйталық жер ма? 30, 100 босың? Амына жер көлемінің бәрінің егеру үшін қанша аулсаруашының бизнесмендер керек? Мыңдаған, жүздеген мыңдаған, он мыңдаған адамдар. Солаймыз бі? Сонықтан өкіметінің қаражатының ауқымды нәрселерге сол жаққа қиығыр. Ал енді бізде қаражат жоқ тепті айталым, әйді өкімет. Жұмсаладыған болашақ қата кетіп атақы қаражатын. Айтейм омандағы дайындаушың қанша ғрарп бері батыр. Оларды менее-менее ұмшы қысқарты өгерік. Бізге қачай-қачай, сонша Айки дайында өгерік. Бұл осы үш үздік университет бар, сол үші ұғанайды дайындасын, қалған 95 университеттің мамандың қысқартыпса өгерігі Айки деген мамандыған.

Айынды біз жастарға ғатыстайтар болсақ. Жастар осы проблем ана түсініп, оғынып, түсіну алу үшін несте өгер Енді мен күнде.

Мұна тұңыш күрден сайып ауында серілін де бүлдерің ғо, екі саңат құрқпес мен күнде сұрақ жауап, сұрақ жауап осы мен екай болды мұна келедің жастарға. Бизнес лайфхакер деген топымыз бар. Келім деген жастар сонда келеді, мен сұрақ, маңыз сұрақ қойады, мен жауын берем. Сұрақтарының көп бізді егер бөлетін босақ, шағатын босақ, 30%-ың қаражылықтан дұру мәселелері бірақ бұл жаңа мең ойымша, бізде Қазақстанда жалып жаманың есінеткен ауыл шарлашылығы тарапынан жақсын еселер бөліні бадыр. А, 70%-ың ол күнделікті практикалық білім қайданалық бұл сол жөлінен сұрайтын күнделікті. Сұрайды Мұнандал қалайстегі бұлды, басқа бір өгілет. Аме мұнандай бизнес басты, мұнандал қалайстегі бұлды. Оны не университет бермейді, не Тони Робинс бермейді, не Гарвард бермейді.

Қарапайым фермер береді?

Е, қарапайым нәршелер. Сұрақтарын көбісі қарапайым күндегілікті, қажетті, білім. Мен оларға көбайдатын дәрі беретін дәрістерін ол, тәуе бәкелді басқ Ол сөздің қателікті жасаму. Мен оларға айтатым, бір еудің жетістігін, не бір еудің қалай жетістікке жеткен кітаптырын ұқмандыр, ол қайда сүктіптір. Оларың істеген қателіктерін ұқындыр. Сонда оларың қателіктерін дезіндері ұқсандыр, ол қателікті қайталамасандыр, соным өзі сізге бұлайды жет келекті. Елкені бірінші мақсат ол бір жеті Басқара бұрым. Сонымар ғарай кәтесіздер. Сонылтан, тәжірбе жинауын.

Сұхбаттарыңыздың бірінде сіз айтық қалдыңыз. Мен Қазақстанда ең көп қателік жөрген жасаған бизнесменім. Мен ең көп ақша жоғалтықан бизнесменім. Бұл орайда енді сізден сұрауымыз керек шығар. Бизнесті бастайтын адамдардың ең көп ең жиер.

Жасайтын бест қателікін атап Мен айтырған нәрселерім ол, мен ең көп қате жасыған адамым, ең көп ақша жауалдыған адамым. Ал енді бұлай қарайдың бұздық, мысалы айталық мұнау, тейіннің ек жағы, медалдың ек жағы. Бірінші жағы қателікпен ақша жауалды, екінші жағын ең тәжірігі. Егер сен қатеріңіз асап, одан сабақ алсаңыз, онда сен тәжірібе жинадын дейін сөз. Ал енді тәжірібе деген, неге құрылым адамда тәжірібе көп пасы, сөғірлім оның жұмысы жетістері көп біріп тұлып. Сонықтан мен айтыуын бойыша, – Әр салада өзгін қателіктері көп. Оны жасама құрып. Оны әр адам өзің білет. Кеще қана талды жүргенде маңыз жүгіт әйтет, аға, ұна қателіктерінің тізімін берінші, мен сұллардың алдық құлайын деп. Мен айтам, жоқ, әр бір бизнестың қателіктері бөлек. Қателіктер мұңдаған, жүздегін мұң. Ал әр бизнеске тән өзінің қатеріктері бар. Мысалда, оны ауың қайдан білуге болады дейікті, мен әйтім, интернеттен табу оламады дейік. Мен әйтім, оны интернетті білмейді. Сен оны тәуекел басқарауы арқылы білесі. Тәуекел басқарауы арқылы қалай білесі. Түнде жатарда сен нейтурал бұл айымдайсын? Осындай осының соң жазы, соң тізімін. Мінаң өртпікпілік емедеп ұрқамын, бүдемедеп ұрқамын, анаң баға сөзпет емедеп ұрқамын, анау мен ләқтірікпет емедеп ұрқамын деген соң тізімін жазы. Сол ғой сен оайын дайтын түнде ұйықтам айтын әрселерін. Соң тізімін жазы. Сол тізімін ол сен тәуекендерін, ол қауып, сен қауып, с Тәуекел басқұру тәсілдермен жаған ол есін. Тәуекелді басқұру ұшақ ерересі бар. Бірінші тәуекелдің қашыл, екінші тәуекелді сақтандыру, үшінші оның келтіре дізиянын.

Азайту. Сізінші жетістікке жетудың жолы қайталам байты. Ал бәрлік қателік типтік. Яғни, қателікнің бәрі бірдей. 90-шылар жақпайдағы дарыста миллионды ақша тапқан бизнесмен қазіргі тұныш заманда, бейбіт заманда дәл солай жететке жете алырмеді, дейін.

Сырап. Ол мүмкіншілікке туолық жылдар болды. Мүмкіншіліктер көп болды, қоғам нестерін білмейді, Ұкуметнің берекезкеті бұларды нестерін білмейді. Жалқы ешкім нестерін білмейді. Сол уақытта Білімді адамда мүмкіндік көп болды. Кәзірді мүмкіндік жығымез. Мен айтарым, мүмкіндік ол ағыс сияқты. Күндей келіп жатыр, кетіп жатыр. Енді жетістікті екеніміз, ұспех құрықшасы, ол мүмкіндікпен сенің дайындылығың қосылған жерде пайда болады. Еткені, мүмкіндік саңа келіп, сен оған дайын болмасын, сен оны қолдан алымайсын. Ал егер сен қаржы ретінде дайын болып ұтырсаң, білім ретінде дайын болып ұтырсаң, сен көк мүмкіндікті көресінде көк мүмкіндікті пайдаланы аласың. Мүмкіндіктеген ол бірдей, 90 жылдар болсын, қазірді болсын, бірақ өзердегі мүмкіндік басқаша мүмкіндік болды. Бүгінгі мүмкіндіктер, олар басқаша мүмкіндіктер. Ағыс мүмкіндіктеріне ағысы бірдей. Әр адамға бірдей мүмкіндік керет. Ол дайындықына қарай. Мүмкіндік деген бір нее сияқты ой, қыр сияқты ой. Қырға шығыстан көб мүмкіндік көресің. Тауға шығыстан одан да көп мүмкіндік көресің. Ал енді бұна қыр тауларым ол сен.

Білемді. Суқпатыңызға көбірахмет.