İnşaatta Blok Zincir Uygulamaları Şeffaklı Mı Getirir, Yoksa Yeni Bir Engel mi?

Bugün 5 soru 5 cevapta herkesin aslında karmaşık gördüğü bu çok da fazla karmaşık olmayan bir konuyu konuşacağız. Blockchain yani blockchain'i. Sevgili Halit çok güzel hazırladığı konuyu ben ona önce bir kere bir giriş yapmak istedik. O girişi yaptıktan sonra da 5 soru 5 cevapla ilerliyoruz. Evet Halit'cim.

Gönüllerimizin sponsoru Marvel bugün bize.

Evet evet harika. Harika.

Abi şimdi... Harika şeyimiz de çok güzel vardı görselim. Biçimde orada ekrana yazıyor. Şimdi hani blockchain, blockchain sanki böyle bir sihirbaz geldi işlerimizi kolaylaştıracak. Gerçekten insanlığın rahatlığı için mi yoksa bir teknik vizyon mu? Bu konuda bir giriş yapmak istiyorum. Daha önce akıllı şeyler, akıllı kontratlarda da konuşmuştuk. LinkedIn'de bu konuda ciddi şeylerim var, yazılarım var, makalelerim var. İlgi duyanların onlara da bir kere bakmasına fayda olacağını düşünüyorum. Yani gerçekten bu hikayenin derinlerinde olanı anlamak istiyorlarsa. Şimdi günümüzde inşaat sektörü biliyorsun çok karmaşık halde. Böyle mühendislikle dijital devrim arasında böyle bir geçiş yaşıyor gibi sanki. Tam böyle böyle o noktada gibi. Dolayısıyla düşündüğün zaman demir yolları, köprüler, otoyollar, akıllı şeyler hep böyle karmaşık işler ve işler daha da karmaşıklar hale geliyor. Düzinelerce paydaşlar var. Ne bileyim işte paydaş şeyler getiriyor. Başka projeye dahil olan insanlar var, kurumlar var. Birden fazla belki de yargı alanı etkileyen şeyler var. Tabii bütün bunları düşürdüğün zaman bu sistemi savunanlar yani kolaylığı savunanlar blockchain defteri ile bir proje yani blockchain bir defteri bunu birazdan bir daha detaylı anlatmaya çalışacağım. Blockchain teknolojisi ile bu paydaşlardaki insanlara her an ulaşılabilir, değişmez veriler imkanı sunuyor, şeffaflık sunuyor, güven sağlayabileceğini sunuyor. Bu arada şu blockchain'le belki onu söylememde fayda var en basaliyle. Yani bu, ben hep şey diye söylüyorum bir yerde araştırma yaparken de ilkokul bir seviyesinde çocuk anlayabilecek şekilde söylüyorum. Yapay zekâ ile de çalıştığım zaman da bunu söylüyorum anlatmam gereken konularda. Bu sanki böyle bir muhasebe defteri gibi düşün abi. Bu muhasebe defterine bir şeyler yazılıyor. Ve o yazılan şeyleri herkes görebiliyor. Ama kimse değiştiremiyor. Dolayısıyla kafana göre burada tarifat, tadilat bir şeyler yapamıyorsun bu dokümanlar. Şeffaflık sağlıyor. Bu da insanlara bir güven hissi açıklıyor. Peki, inşaat projelerini nasıl uyguluyoruz? Şimdi ona da geleceğim. Bu depinler yani merkeziyetsiz altyapı yatırımları var veya ağları işte decentralized infrastructure, physical infrastructure diye geçiyor depliler. Bunlar bir token konusuna gireceğim ama token da böyle neticede ben ne blockchain'in çok uzmanıyım ne de token'ın çok uzmanıyım ama bunları askeri seviyede anlayabilecek veya bunlar hakkında konuşabilecek kadar bilgi birikim olduğunu düşünüyorum. Özellikle bu... Akıllı şeyler üzerinde. Blockchain zincirinde sahip bulunan tokenlarla projelere paylaştık veya katılım sağladık. Token dediğimizde sanki böyle bir özel bir bilet gibi düşün abi veya bir para gibi düşün. Bunu, bu şunu ispat ediyor. O blockchain defterine yazıyor. Halık şunun sahibidir demeye getiriyor. Token dediğimizde aslında... Az çok buna yağlıyor. Bu sayede blockchain ile yürütülen projelerde finans etmeyi ve yönetmeyi amaçlıyorsun. Tabii tüm bunları konuşuyoruz sanki hayat çok güzel lan. Mid token alayım da şu projeye, İSA'da olayım, şu projeyi yürütüyorum. Ama hayat bu kadar da kolay değil tabii ki. Şüpheli yaklaşımlar da var bunlarla ilgili. Blockchain denilen şey acaba işleri daha da bürokratik hale getirecek mi, getirmeyecek mi? Bunlar da konuşuluyor. Enerji tüketimi biliyorsun her zaman olduğu gibi yapay zeka ile ilgili sorular var. Teknik ilüzyon mudur yoksa gerçekten hayat kolaylaştırıyor mu?

Yoksa idareyi yük var.

Şeffaflık getirecek falan filan konuşuyorlar da konuşuyorsunuz da konuşuyorsunuz. Gerçekten bu hayat kolaylaştırıyor mu diye sorular da var. Girişi bu şekilde yapmış olalım.

Evet o zaman bir blockchain istersen bizde 10 yaşında çocuk için diyelim.

Bir tanımlayarak inşaat projelerinde nasıl uygulanacağını şimdi bunu da burada eee dilim döndüğünü döndüğünü anlatmaya çalışayım. Yani temelinde blok zinciri eee işlemleri bloklar halinde kayıtlar bir bilgisayar eee tarafından tutulan bir kayıt defteri gibi veya dijital defteri gibi düşünebiliyorsun bunu. Her blok bir önceki bloğa bağlı böyle tren gibi. Yani bilgi birinci bilgi burada. Eee bunlar yanlış hatırlamıyorsam eee bu her blok zinciri 10-12 dakika içinde bağlanıyor ve kapanıyor. O kapandı gitti. Sonra öbürü yazılmaya başlıyor. O bittikten sonra bir 10 dakika içinde galiba kapanıyor, bağlanıyor, kapanıyor. Bunlar hep birbirine eklenir şekilde. Yanlış hatırlamıyorsam diye söylüyorum. Bu neyi sağlıyor? Hem kriptografik bir yani şifrenebilir ve değiştirilemez bir şey sağlıyor. Ve şeffaflık sağlıyor. Ne yazdığını görüyorsun. İnşaat sektöründe blok zinciri proje katılımcıları, proje geliştiricileri, müteahhitler, tedarikçiler, düzenleyiciler, finansörler herkes için tek bir kaynak oluşturuyor. Doğruluk derecesi tartışılmaz bir kaynak oluyor. Akıllı sözleşmelerle ilgili konuştuğumuz zaman bu blok zincirleri de anlatmıştım. Bunu şöyle örneklemiştim bu makalelerimden bir tanesinde de. 5 yıllık bir kentsel demir yolu projesini düşündüğümüzde işte IoT sensörleri var, ne bileyim tünel bölümlerinin yapılmasına bakıyor diyor ki evet burada beton dökülmüştür diyor, istenen mukavvette ve şartlarına uygun olarak üretilmiştir diyor. O zaman belki ödemeyi serbest bırakıyor. Kalite dokümanlarını teker teker imzalayıp şey yapmak yerine bunu kolaylaştırıyor. Ve bu sayede anlaşmazlıklar da azalıyor çünkü... Üzerinde kimsenin şüphe duymayacağı netlikte ve şeffaflıkta bu bilgileri ürettiği için bu şekilde ilerliyor. Tedarik zincirinde çok fayda sağlıyor. Menşeğini takip edebiliyorsun. Nereden geliyor, nereye gidiyor, nasıl gidiyor, ne şekilde gidiyor. Bunları takip edip bunları da yine blok zincire kaydıyorsun ve blok zinciri ve akıllı sözleşmeler sayesinde belki de yine buna ait ödemeler ortaya... Güvenlik işbirliği. Evet. Yani dijital bütünlük sağlıyor açıkçası. Blockchain'in şu anda en büyük getirdiği yenilik olarak söylememiz gerekir.

Şimdi bütün anlattığın böyle çok tatlı bir hayal duya gibi geliyor insanın kulağına.

Şöyle yapıyorsun oluyor gibi.

Peki ne kadar şeffaf? Yani gerçekten bu blockchain tabanlı tedarik zincirleri ne kadar şeffaf? Çünkü işin kilit noktası hep... Diyoruz ki şeffaflık. Şeffaflık olması blok şeyinde bir anlamı kalmayacak. Ne kadar şeffaf?

Şimdi blok şeyinin zaten en cazibe yaratan noktalarından bir tanesi şeffaflığı. Eee bu sayede sahte fıratı üretemiyorsun. Anlam olmamış malzeme tedarikleri yapamıyorsun. Eee hatta eee proje ilerlemesi kapsam farklılaştığı zaman oralarda alengir çeviremiyorsun. Anlatabiliyor muyum? Ki biliyorsun inşaat işlerinde proje yapılırken işte kapsam değişti falan çok geç fark edilir. Ya yapmam gereken bir iş yapıyordum niye iş büyüdü falan gibisinden bütün bunların önüne geçebileceğini düşünüyor BlockZincir teknolojisi. İnşaat tedarik üzerine yapılan akademik çalıştırmalar da esasında bunu görüşüyor. BlockZincir uygulamalarında en önemli şeylerden bir tanesi işte veri takibi, sözleşme yapma süreçlerini iyileştirmesi. Güveni ilişkiselden öteye sisteme taşıyor olması. Bununla ilgili olarak yine LinkedIn'de yazmış olduğum bu akıllı sözleşmelerle ilgili makale işte RFID dediğimiz yani bu barcode veya işte okumalı veya GPS verileriyle çalışan blok zinciri bilgilerinin nasıl aktarıldığını ve bunların sonucunda sözleşmelerin nasıl ifade edildiğini işte sözleşmenin en önemli konulardan bir tanesidir ödeme konusu. Ödeme konularının ihtilaf çıkmadan kalite standartlarının sağlanacağını göstererek işte bunun için de sadece blok zincir ve akıllı sözleşme konuşuyoruz ama biliyorsun her zaman arka planda sensörler var diye teknolojik gelişmeler var. Onların da sağlığın vasıtasıyla son derece takipte edilebilir güven veren ve şeffaf bir işleyişe sahip oluyorsun.

Peki bu riski bürokrasiyi azaltıyor mu? Yoksa yeni zorluklar mı getiriyor? Yani her yenilik bir takım zorluklar getirir ama bu risk bürokrasiyi azaltmada nasıl katkısı var acaba?

Çok doğru söylüyorsun çünkü hayatım kolaylaştı, kolaylaşmadı. Bilgisayar aldığımız zaman sürekli arıza çıkarıyor ya. Yok güncelleme geldi, yok bu program geçersizmiş, emretip kapatacağız. Ya kardeşim hayatımız zorlaşıyor mu? Ya muzorlaşıyor mu? Şimdi akıllı sözleşmeler, blok zincirde depolunan, kendi kendine yürürlüğe giren anlaşmalardır. Bunu bir kez de koymuştuk değil mi? Bunu biliyoruz. Şimdi belirli koşullar sağlandığında şartlar otomatik olarak uyguladığı için bunlar zaten akıllı sözleşmeler deniyor. İnşaat sektöründe bu devrim niteliğinde gibi bir gelişme. Çünkü sözleşmeler biliyorsun genelde yüzlerce sayfadan oluşuyor ve kapsamlı manuel... Denetim gerektirmişti. Bir sözleşme listesi olacak. Işte ölçümciler olacak, kaliteciler olacak. Iıı hak talebi takipçiler olacak. Olacak da olacak. Şimdi ııı yine yine ııı benim benim yazdıklarımdan ııı atıfta bulacağım yine orada örnek vererek yapmaya çalışmış çalışmıştık ki akılda kalıcı olabilir. Yeni demir yolu projesine merkezliyiz. Çünkü demir yolu projesi hem güzel projelerdir hem de çok karmaşık işler içerir. O yüzden bir ııı akılda kalıcılığı olsun, bir anlamı olsun diye Mesela milestone payments dediğimiz kilometre taşı ödemeleri, tedarik zinciri uyumluluğu ve güvenlik izinlerinin nasıl otomatikleştirilebileceğini hem blok zinciri hem de akıllı kontraktlarla bunu zaten orada işaretlemiştir. Bir örnek vermem gerekirse işte IOT sensörünün her zaman olduğu gibi işte o rayların düzgün döşendiğini veya betonun doğru dökülüp dökülmediğini tespit edebilecek kabiliyette. O zaman ne oluyor? Hemen sözleşmenin yönetildiği modüle bir uyarı gönderiyor. Diyor ki, bu işin buradaki, işte bu bloktaki üretim bitmiştir, iş uyusuna da uygun yapılmıştır, dolayısıyla ödemesi yapılabilir veya bu aktivite tamamlanmış olarak kaydedilebilir diye söylüyor. O zaman ne oluyor? Bunun bir aşama ötesi, ne bileyim, izinler belki, belki yanında canlı hat var belki, canlı hatta çalışacaksın, o zaman diyor ki... Tamam burası tamamlandı, izinler verilebilir. Artık o personel oradan girebilir veya buradan geçebilir diye söylüyor. Yani akıllı sözleşmeler, blockchain teknolojisiyle beraber evrak işlerini ve insan hatalarını ortadan kaldıracak. Anlaşmazlıkları azaltacak. Nakit akışları bozulmayacak. Şeffaf denetim sağlanacak. Bu faydaları bekliyoruz biz zaten. Bütün bunların da işte söylediğim gibi... Blockchain tarafından bize sağlanabileceğini görüyoruz. Ama lafı unutma abi. Tabii akıllı sözleşmelerde hukuki ve teknik açıdan da yine sorunlarla karşılaşilebiliyor. Bazı bazı bazı ülkeler veya bazı hukuksal zorluklarla karşılaştığı zaman bu akıllı sözleşmenin kullanımına da sıkıntı çıkabiliyor. Veri entegrasyonu çok önemli. Akıllı sözleşmeler neticede kendilerine veri sağlayan sensörler veya diğer kaynakların düzgün çalıştığına güveniyor. Oradan gelecek veri eğer kötüyse akıllı sözleşmelerle ilgili yanlış sonuçlar veya sıkıntılar yaşayabiliriz. Bunu da aklımızda bulundurmamız gerekiyor.

Peki altyapı için hangi ekonomik modeller ortaya çıkarabilir? Riskleri neler olabilir blockchain'in? Bizim için çünkü çok kapalı bir kavram.

Evet. Bu belki de çok üzerinde konuşulacak, düşünülecek, araştırma yapacak konulardan bir tanesi. Aslında bu sistem bize sağladığı otomasyonun da ötesine geçiyor. Blockchain'ciliği altyapının finansmanı ve yönetim şeklinde dönüştürebilir. Hep konuşuruz ya sürekli bir değişim ve gelişim içindeyiz. Hayat bize... Daha mı kolay götürüyor, daha mı zor götürüyor konusunda. Şimdi bu decentralized physical infrastructure dediğim konuda yani DEPIN konusunda tokenize edilmiş teşvikler ve kitle kaynaklı finansman topluluklarının fiziksel varlıklara sahiplenmesi örneğinden bahsetmiştim. Yani şöyle anlatmaya çalışayım. Biz bir yerde yaşıyoruz. Der ki 200-300-500 kişilik. Günüfüz olan bir yerde yaşıyoruz ve bir proje geliştirmek istiyoruz ve bu projeye biz sahiplenmek istiyoruz. Orada yaşayan nokta. Bir site olarak düşün. Büyükçe bir site, köy kadar bir sitesin ve orada işte ne bileyim bir altyapı yatırımı yapılmasını istiyorsun veya buraya bir ulaşım getirilmesini istiyorsun. Böylece bu projeye para yatırabilecek, para verebilecek, finansman sağlayabilecek insanlar bu az önce bahsettiğim tokenlar konusu var ya bu tokenlar sayesinde belli bir temsil yüzdesi kazanıyorlar, söz hakkı kazanıyorlar. Tabii burada her zaman konuştuğumuz gibi büyük balinalar da var. Çok tokur olan çok konuşuyor mu, küçük tokur olanın ezilir mi konusu bu konuya geçiyor. Bunu makalende de yazdım. Bunun birkaç tane... Birkaç tane... Her zaman parayı veren dili çalar kardeşim diyebilirler. Şimdi bununla önüne geçmek için depinde yani bu merkeziyetsiz altyapı yatırım, fiziksel altyapı yatırımlarda Bir bildiğimiz klasik ne kadar çok token varsa o kadar çok sözü çıkar kısmı var. Bir de kuantatik denilen yani karesel şekilde tokenlaşma yolunun seçildiği örnekler. Burada da çok token almak gittikçe zorlaşıyor. Ne kadar çok alırsan o kadar çok para harcaman gerekiyor. Birazcık engellemek için sanki. Bu da neyi sağlıyor? Temsilde adaleti yakalayabilmek için. Yani tek token olanla 200 token olan arasındaki... Veya 200 token alandan belki 200 bin alabilecekti. O zaman hiç bunun hesabına sokulmayacaktı. 200'den 200 bine gidememesi için kuartetik dönen metotla yani gittikçe alını zorlaştırılarak token sahibi olması zorlaştırılır. Söz hakkı sahibi olması da sağlanıyor bu blockchain teknolojisinin önüne. Yani tokenların ve blockchain'in ortaklaşa kullanılmasıyla sanki toplumsal katılım... Daha hakkaniyetli hale getirilmeye çalışılıyor gibi. Bu şuna da şuna da faydası alıyor abi. Lafını bana. Genelde biliyorsun bu tip yatırımlar hep devlet eliyle olur. Devlet kanalı olur ve bu merkezi otoriteler genelde daha kapalı kutulardır. Ama örnek vermek gerekirse işte biz İstanbul'da yaşıyoruz. İstanbul'da Bahçeşehir düşün abi. Devasa bir yer değil mi? Orası ilk yapıldı hiçbir şey yok mesela. Otobüs yok, tren yok, şu yok, bu yok. Bahçeşehir'de bir yükselen bir uçak gitmek belki çok büyük bir problem. O zaman Bahçeşehir Halkı Topluluğu diyor ki biz bir demir yolu projesi yapalım diyor. Herkes para koyuyor ortaya. Bu paranın karşılığında bir token veriyor işte. Hisse gibi düşünebilirsin. Ve toplanan finansmanla beraber bir yatırımcı davet ediliyor. Bizim şöyle bir finansmanımız var. Bu projeyi yapmak istiyoruz. Bunu bir şey gibi... Son derece katılımcı toplumlar örneği gibi. Bu bu şekilde hayata geçmesi planlıyor projenin ve bu projenin şartlanması, istekler bunlar tabii ki yazılıyor. Sözleşme yine akıllı sözleşme oluyor ve bunlar üzerinden değerlendiriliyor. Bu şekilde insanların veya oradaki toplumun bu işe katılımı sağlanıyor.

Çok güzel abi.

Basit halde.

Ağzına sağlık. Peki şimdi bu inşaat sektöründe bloks zinciri teknolojisinin benimsemmesinin çevresel, sosyal, operasyonel kaygılarla dahil olmak üzere geniş kapsamlı riskleri ne abi?

Evet, tabii şimdi burada sanki hayat muhteşem akıyormuş gibi konuşuyoruz değil mi?

Ama her yerde risk var.

Tabii verimlilik ve şeffaflığı vaat ediyor blockchain. Bunu çok net görüyoruz ama aynı zamanda operasyonel, çevresel ve sosyal risklerde taşınığını kabul etmemiz lazım. Çünkü dünyamızdaki enerji tüketimi birçok veri merkezi var. Bu data center'lar konuşuyoruz. Bunların da tükettiği enerji var. Her ülke dünyadan enerji çekiyor. Dolayısıyla blockchain veya bu blockchain üzerine oturacağı teknoloji de neticede enerji çekici için bu da hala en işareten konulardan biri. Sosyal açıdan bakıldığı zaman da yani insan boyutundan baktığı zaman blok zinciri belki de istemeden bir eşitsizlik yaratabilir. Ne olarak söylüyorum? İşte bu token dediğimiz konu var ya, herkes finanse edebildiği kadar sanki söz hakkı olacak. Veya işte ne kadar bunu koadatik metotla birazcık daha engellemeye, perlemeye çalışırlar da. Bu sanki bir temsilde eşitsizlik yaratacakmış gibi gözüküyor. Çünkü küçük üstünün söz hakkı olmayacak, büyük üstünün daha büyük söz hakkı olacak, daha da güçlenecek falan gibi de. Enlişeler var. Keza veri yönetimi önemli çünkü kontroller önemli, erişim kontrolleri önemli burada. Her işlem kamuya açık bir deftere yazılıyor, yazılıyor blockchain teknolojisinde. O zaman ticari önem arz edecek şeylerin de herkes tarafından görünebiliyor olması belki de rahatsızlık yaratacak veya bu işleri sebep olabilir. Blokçayı kullanmak için abi sen ben hepimizin bir eğitim bir öğretilmen geçmesi lazım. Bu da sağlıklı ve hakkaniyetli kullanılmak için bunu yapabilmemiz eğitim gerektiriyor. Ve bu eğitim verebilmek için de senin bir kere bunu kabullenmen gerekiyor. Evet ben blokçayı öğrenmek istiyorum veya blokçayla ilgili kullanmak istiyorum. Dolayısıyla her zaman konuşuyoruz ya ya direnç olursa. Direnç olursa bunu nasıl aşacağız? Dolayısıyla bu konu herkesin eğer teknoloji ve yaşayışımız bu yöne evliyorsa bu konuda herkesin bilinçlenmesi gerekiyor.

Kesinlikle. Kapanış için ne diyorsun?

Var mı ekstra başka söyleyeceğin? Aslında çoğu şeyi söyledik ama dediğim gibi bir kere daha söylememiz gerekirse belki şeffaflık, işlemlerin otomatiği olması ve topluluk... Odaklı bir yaklaşım sunması blockchain'in artıları arasında söylenir. Söylenebilir. Değiştirilemeyen kayıtlar oluşturması, şeffaf kayıtlar oluşturması, sözleşme yükümlülükleri gibi akıllı kontratlarla entegre çalışan blockchain'in gerçekten büyük faydalar sağlayabileceğini konuşabiliriz. Başka şimdi notlarıma bakıyorum unuttuğum bir şey var mı diye. Dediğim gibi her derde deva değil maalesef. İntegrasyon yani var olan siz birisi bu şimdi yeni bir teknoloji. Bir de bizim bu bu ileride biz taş evinde yaşıyor gibiyiz. Bu yok cehennemde yeni bir teknoloji. Bunun entegrasyonu da çok kolay değil var olan teknoloji ve bu bir şey handikap olarak durabilir. Keza en büyük konulardan bir tanesi bu enerji. Enerji tüketimi. Bunu bunu bunu bunu gerçekten bir şekilde bertaraf etmemiz lazım enerji. Ben tabi enerjisiz çalışacak hali yok tabi ki de. Ama bu konuda belki de alternatif enerji kaynaklarıyla bu sistemin yerinde tasarlanabileceğini düşünebiliriz. Aslında belki de son söz olarak bürokratik bir engel gibi değil ama daha akıllı ve daha sürdürülebilir bir toplum için herhalde bunların daha iyi entegre edilmesini sağlayabiliriz diye düşünüyorum.

Çok güzel bir çalışma oldu.

İnşallah çok karmaşık olmadan rahatlıkla anlayabilmiştir.

Yakın olmayan birinin dahi çok şey kazandım anlattıklarından. Teşekkür ediyoruz.

Ben teşekkür ederim. Umarım dinleyenlerimiz de bir miktar aydınlanmıştır konu hakkında. Ama söylediğim gibi biz burada konuşuyoruz bunu ama okumak daha iyi anlamak isteyenler için davet ediyorum. Benim Haluk Enginar. LinkedIn sayfamda bu konularla ilgili ciddi makaleler var. Faydalanabileceğinizi ümit ediyorum.

Kesinlikle ben de tavsiye ederim. Bakalelerin çünkü ben de okuyorum.

Teşekkürler.

Görüşmek dileğiyle.

Görüşmek üzere. İyi günler.