Rutger Bregman, Spreker Menselijke Revolutie Seminar 23 mei 2024

Prachtig, heerlijk, heerlijk, heerlijk. Alright, we gaan naar het slotakkoord van de middag. En het is een eer om met hem te mogen samenwerken. Ik kan je vertellen, we gaan natuurlijk nu naar Rutger Brechtman toe. Hij is echt vlijmscherp, neemt geen blad voor de mond. Hij heeft eigenlijk geen ontzag voor grote machten of grote belangen en is echt radicaal eerlijk en daar hou ik van. En met zijn wereldwijde bestseller De meeste mensen deugen, liet hij eigenlijk al zien om een groot nieuw bewustzijn te creëren. Maar, zo ambuteus als hij is, was dat niet voldoende. Bewustzijn is niet voldoende, we moeten een beweging creëren. En daarom begon hij een stichting.

Ik ben ook trots.

Dat we daar partner en founding funder van mogen zijn. Ja, en wat is dan die missie van die stichting? Nou, dat is eigenlijk de grootste verspilling van het heden. En dat is namelijk de verspilling van talent op te gaan lossen. En het medicijn? Morele ambitie. En Rutger neemt jullie mee in deze nieuwe wereld. En in het buitenland wordt hij het Nederlandse wonderkind genoemd. Dus ik zou zeggen, strek even de benen, ga lekker staan. En geef hem een waanzinnig applaus en een staande ovatie alvast. Rutger Bregman.

Wauw, wauw. Mensen, ga lekker zitten, want nou moet ik wel leveren. Tjonge, tjonge, tjonge. Goeiemorgen. Onwijs vet om hier te zijn. Wat ik eigenlijk wil gaan doen, vandaag met jullie, is even een preek behandelen. Kijk, ik ben het zoontje van de dominee natuurlijk, en ik heb als jongetje in de kerkbanken geleerd dat een goede preek bestaat uit drie delen. Die begint natuurlijk bij de verdoemenis, daarna volgt de verlossing en dan uiteindelijk krijg je de dankbaarheid. Maar goed, we zullen dus wel moeten beginnen bij die verdoemenis, bij het slechte nieuws. En dat slechte nieuws kom ik vandaag voor jullie brengen. Het geldt voor jullie allemaal, geen uitzondering. En dat is het volgende nieuwtje. Jullie gaan allemaal dood. Ja, ik weet niet of je daar nou voor moet klappen, dat is een beetje... Ja, ik weet niet of je leven zo vervelend is dat je denkt, yes, maak er een einde aan. Ja, niet per se vandaag, dat is onwaarschijnlijk, maar het gaat wel gebeuren. Voor sommigen sneller dan voor anderen. Kortom, tijd is schaars. Tijd is het meest kostbare goedje dat je hebt op deze planeet. Een gemiddelde leven duurt zo ongeveer 4000 weken. Een gemiddelde carrière is ongeveer de helft daarvan, dus dan hebben we het over 80.000 uur. 10.000 werkdagen en 2.000 werkweken. That's it. Daarmee zullen jullie het moeten doen. Misschien moeten we het even visualiseren, dan wordt het nog iets confronterender. Dus dit is één werkweek. En dit zijn er 2.000. En wat je hiermee doet, hoe je die tijd besteedt, is een van de belangrijkste morele beslissingen die je moet nemen in je leven. Wat je daarmee doet. Tijd kan je nooit bijkopen. Het maakt niet uit hoe rijk je wordt, hoe lekker je bedrijf ook gaat, hoe hard je aan het knallen bent op de beurs, of je nou miljonair wordt, of multimiljonair, of miljardair. Het is gewoon niet te koop. Het kan niet. Het gaat op. En wat wil nou het geval de grootste verspilling van onze tijd momenteel is? De verspilling van talenten. Dat is de tragische werkelijkheid waar we momenteel in leven, dat er talloze mensen vastzitten in banen die eigenlijk niet zo heel veel toevoegen. Wetenschappers hebben hier uitgebreid onderzoek naar gedaan, die zijn ook met een technische term gekomen. Dus die noemen dit, ik gebruik even het academische jargon, dus jullie weten waarom ik dat woord gebruik. Ze hebben het over bullshit jobs. En dat zijn dus banen waarvan degenen die ze hebben zelf zeggen, ja ik voeg eigenlijk niks toe met mijn werk. Ik kan lekker gaan staken en ja, dat maakt eigenlijk helemaal niet zoveel uit. Nou, dat zijn dus niet de essentiële beroepen, dat hebben we allemaal tijdens Covid ontdekt. Dat er sommige mensen banen hebben die onheins belangrijk zijn, als ze gaan staken stort het hele zaakje in. De schoonmakers, de verpleegkundigen, de leraren, de loodgieters, noem het allemaal maar op. Maar je hebt ook een hele categorie van mensen die kunnen gaan lekker gaan staken en dan denken wij, nou prima, lekker rustig. Ja, wie zijn dat dan? Het is altijd lastig om het dan zo concreet te maken, maar we kunnen naar het wetenschappelijke onderzoek kijken en dan zie je dat typische beroepsgroepen die overtegenwoordigd zijn, dat zijn bijvoorbeeld de consultants, De marketeers, managers opvallend vaak ook, bankiers, bedrijfsadvocaten. Ik zeg niet dat ze allemaal hun baan overbodig vinden, maar opvallend vaak twijfelen ze wel aan het nut van hun eigen werk. Zeggen ze, ik kan gaan staken en dat maakt niet zo heel veel uit. We hebben er ook historische voorbeelden van, dus neem bijvoorbeeld 1970 Ierland. De bankiers waren toen een beetje boos dat hun loon achterbleef bij de inflatie. En toen dachten ze, weet je wat, wij gaan wel staken. Dan zullen ze zien hoe belangrijk wij zijn voor de maatschappij en voor de samenleving. Nou, die staking die begon. En die duurde zes maanden. En ja, er was eigenlijk niet zoveel aan de hand. De economie groeide gewoon door, bedrijven draaiden gewoon nog. En na zes maanden kwamen die bankiers weer terug en zeiden, alright, alright, alright. Wij gaan weer aan het werk. Ja, als de vuilnismensen dat doen, dan hebben we wel echt een probleem. Dat hou je zes dagen vol en dan moet in noodtoestand worden uitgeroepen. Dus er is een enorme verspilling van talent aan de gang en dat is onwijs tragisch, omdat we voor enorme uitdagingen staan als mensheid. Heel veel van die zeer getalenteerde mensen, die kunnen eigenlijk onwijs veel bijdragen in de strijd tegen die grote uitdagingen, maar doen dat momenteel niet. Nou, waar hebben we het dan over voor grote uitdagingen? Het is alle hens aan dek, want vandaag, elke dag weer sterven er 15.000 kinderen aan, eenvoudig te voorkomen aandoeningen. Vandaag hakken we 15.000 hectare bos om. Vandaag staan er 3000 atoombommen klaar om te vuren. We hebben ongeveer 100 miljoen ton CO2 vandaag weer in de atmosfeer gepompt. Dan heb je het over 100 miljard dieren in de bio-industrie, waarschijnlijk de grootste morele catastrofe van onze tijd. Dan heb je 85% van de wereldbevolking die leeft onder de Nederlandse armoedegrens. Dus de wereld is nog steeds krankzinnig ongelijk en nog steeds immens arm in hele grote delen. En dan heb je nog het gevaar van de volgende pandemie. Covid was vervelend, maar dat is eigenlijk nog mild. Want stel je iets voor als een ziekte die zo besmettelijk is als de mazelen, zo dodelijk als ebola en de incubatietijd van HIV. Nou ja, stel je dat maar niet voor, want dat is gewoon ellendig. En ja, wetenschappers waarschuwen ons voor dat dat een hele reële mogelijkheid is. En hoeveel investeren we daar dan in het voorkomen? Hoeveel wordt er besteed aan pandemiepreventie? Nou, ik heb laatst nog gekeken. Totaal wat de wereld uitgeeft aan onderzoek naar opkomende infectieziekten, zoals Zika, Ebola, Marburg, is ongeveer een miljard per jaar. Dat is ongeveer evenveel als Amerikanen besteden aan het bleken van hun tanden. Nou, niet genoeg in ieder geval. Dat kunnen we in ieder geval zeggen. Wat hebben we nodig, dames en heren? We hebben het medicijn hier tegen nodig en ik geloof dat dat morele ambitie is. Morele ambitie is het verlangen om aan de goede kant van de geschiedenis te staan voordat het modieus is geworden. Het is de combinatie van het idealisme van een activist met het ondernemerschap, met de ambitie van een ondernemer. Als je die twee dingen samenbrengt, dan kan er iets magisch gebeuren. Dat is eigenlijk wat we nodig hebben. Ik ging erover nadenken, omdat ik zelf ook wat ouder aan het worden was. Jullie zien dat misschien al, dat mijn kapsel steeds meer op dat van Yvonnie begint te lijken. En ik ging zelf een beetje denken van hoeveel weken heb ik eigenlijk nog over. Toen kwam ik tot deze conclusie. Ik heb er ongeveer 500 op gesoupeerd. 500 van mijn werkweken. Dat was 10 jaar werken. En wat heb ik in die tijd gedaan? Nou, ik heb vooral in de bewustzijnsbusiness gezeten. Ik weet niet of jullie dat kennen. Het idee is dat je dan allemaal meningen verkondigt, opiniemaker noemen ze dat. Je gooit allemaal meningen over de schutting, je schrijft boeken, artikelen, je staat op podia, zoals deze. En dan hoop je dat anderen iets gaan doen met al die meningen. Nou, dan schrijf ik bijvoorbeeld boeken, hier zijn een paar van mijn fans die mijn boeken lezen. Richard van der Leyen en Rupert Murdoch, die kennen jullie misschien, een hele grote fan. Die leest hier mijn boek over de 15-urige werkweek en een basisinkomen voor iedereen en waarom we alle grenzen moeten openzetten. Ik denk dat hij dat machtig mooi vindt, als meneer van Fox News. Maar ik ging me wel steeds afvragen van, werkt dit nou eigenlijk? Misschien dat sommige van jullie me kennen van mijn laatste boek, De meeste mensen deugen. Een heel hoopvol, optimistisch boek over dat we niet zo slecht zijn als soms wordt voorgesteld. En op een gegeven moment ging ik nadenken van ja, wat doen mensen eigenlijk als ze dit boek hebben gelezen? En op een gegeven moment zag ik ook steeds meer foto's van BM'ers. die dan op vakantie waren, in Bali ofzo, en die hadden dan een foto op het strand met mijn boek, en dan zeiden ze, nou geweldig, mooi boek, en het is zo'n heerlijke vakantie, en ik heb mijn vertrouwen in de mensheid weer terug, en straks gaan we nog door naar Java, en weet ik wat allemaal, nou weet je wat, we maken er een wereldreis van, het is machtig mooi, en jongens, Maak je niet zo'n zorgen over de toestand in de wereld. Het is hartstikke gezellig hier. En ik dacht, oh nee, ik heb een monster geschapen. Dit is helemaal niet goed. Dus ik ging steeds meer nadenken van, is dat wat ik aan het doen ben eigenlijk? Werkt dit wel? Is het niet gewoon zo dat bewustzijn zwaar wordt overschat? Mensen vinden van alles en nog wat over van alles en nog wat. Ze zijn op de hoogte van heel veel dingen die nu spelen in dat lijstje wat ik net opzonde van allemaal grote wereldproblemen. Zat daar iets nieuws bij voor jullie? Waarschijnlijk niet. Maar ja, meestal doen we er niet zoveel, met al die meningen, met al die veronderstellingen. Ik bedoel, neem iets als de manier waarop we dieren behandelen. Ja, we weten het allemaal toch? Je kan het zo opzoeken. Wat voor ellende het is, 100 miljard dieren in de bio-industrie. Het is ook vrij duidelijk, ik vind het altijd interessant dat als ik hier dan in een debat wil gaan met iemand, dan is het vaak dat de redacteur van een televisieprogramma zegt, ja sorry, we konden niemand vinden, want niemand wil de bio-industrie verdedigen. Dus ja, we zijn daar allemaal in principe wel in theorie tegen. Maar ja, hoeveel mensen zijn nou echt veganist of vegetariër? Valt vaak toch wel tegen. Laten we het even ongemakkelijk maken, even een paar handjes. Wie is al vegetariër? Er zijn er wel een paar wat. Maar goed, hier zitten we toch op dit enorme hippe deugcongres. En de meesten nog niet, terwijl kom op mensen, we weten dat dit een van de grootste morele catastrofes is van onze tijd. Kortom, hoe kunnen we die kloof overbruggen tussen bewustzijn en actie? Hoe kunnen we daadwerkelijk gaan practicen wat we preachen? Volgens mij, het eerste wat we dan moeten doen is gaan begrijpen van wat de manieren zijn waarop dat talent momenteel wordt verspild. En als een amateur consultant heb ik daar een 2b2tje bij gemaakt. Ik dacht, je hebt eigenlijk twee relevante variabelen. Je hebt de vraag hoe idealistisch is iemand, en de vraag hoe ambitieus is iemand. Nou, als we dan naar de eerste categorie kijken, daar hebben we het net al even over gehad. Dus je hebt mensen met een bullshitjob, zijn niet ambitieus, ook niet zo heel idealistisch. Kortom, voegen niet zo heel veel toe. Dit is ongeveer een kwart van de beroepsbevolking volgens recent wetenschappelijk onderzoek. En nogmaals, dat zijn dus vooral mensen met mooie diploma's, leuke salarissen, die toch aan het einde van de dag zeggen, ik voeg niks toe. Dat is zonde. Je hebt ook nog mensen die zijn geobsedeerd met renteniers bestaan. Dat is onder jongeren nu ook heel hip. Ik weet niet of u FIRE kent. Financially Independent, Retire Early, een beetje dropshippen, een beetje crypto, zo snel mogelijk, zoveel mogelijk passief inkomen vergaren. Zodat je zo snel mogelijk op pensioen kan en niks meer hoeft bij te dragen aan de samenleving. Ja, dat zit hier ook eigenlijk in deze hoek. Ik vind het echt heel tragisch dat gewoon hordes jongeren geobsedeerd zijn met zo snel mogelijk op pensioen gaan. Ja, dat is niet echt waar we willen zitten. Misschien een nog interessantere categorie. Laten we eerst nog even trouwens deze behandelen. Want dit valt ook vaak op in deze categorie. Is dat juist die mensen die dan wel een beetje fout werk doen. Laten we zeggen voor Philip Morris werken. Ja, die verdienen dan verrek, die verdienen dan nog beter geld ook dan anderen. Er is een opvallende correlatie tussen hoeveel geld je verdient en hoe fout je werk wordt gevonden door anderen. Nou zou je kunnen zeggen van dit is een beetje pessimistisch, maar ik zou zeggen dat we die grafiek nog veel stijler moeten maken. We moeten er eigenlijk voor zorgen dat het nog veel genanter wordt om voor Philip Morris te werken, zodat Philip Morris de werknemers nog meer geld moeten betalen om überhaupt voor ze te laten werken. Dus wat dat betreft zijn we al aardig bezig en met een soort van schaamtebelasting heffen op dit werk. Want ja, laten we wel zijn, als je voor de tabaksindustrie werkt, wat ben je nou aan het doen? Je wordt gewoon betaald om mensen ziek, verslaafd en dood te maken. Dat is wel min of meer de samenvatting. Die al ten beste. Oké, nou heb je ook een groep mensen die wel ambitieus is, maar niet zo heel erg idealistisch. Dus neem bijvoorbeeld een zeer prestigieuze universiteit als Harvard. 45% van de alumni van de universiteit van Harvard, die gaan te werk in het bankwezen of in de consultancy. Nou, ik zeg echt niet dat dat allemaal overbodig is, maar er is wel een grote opportunity cost, zou de econome dan zeggen. Dus wat deze mensen in principe zouden kunnen bijdragen, als ze zich zouden vastbijten in een aantal van die hele grote mondiale uitdagingen, dat is natuurlijk in potentie gigantisch. Ik denk ook al dat aardig wat ondernemers in deze categorie vallen, dat ze wel ambitieus zijn, maar niet heel idealistisch. Ik vind het dan altijd leuk om van die lijstjes door te scrollen, van de meest succesvolle start-ups in Nederland of daar buiten. En een tijdje geleden kwam ik er zo'n lijstje tegen en daar stond bijvoorbeeld een Tandenborstel kopjes abonnement start-up, stond heel hoog. Dat is een soort van start-up van het jaar. En we hadden namelijk het idee, ja dat is dus een heel groot wereldprobleem, maar het komt voor. Ja, je wordt er koud van als je het hoort, maar het gebeurt in Nederland dat mensen dan een elektrische tandenborstel hebben, en dat dat tandenborstelkopje eigenlijk niet goed meer is, maar dan hebben ze niet een nieuwe in huis. Maar de oplossing daarvoor is dat jij iedere 2 maanden een tandenborstelkopje in je bus krijgt, dus dan is dat opgelost. Ja, op zich fijn, maar bij dat soort ondernemers heb ik de vraag van, wow, wat zou je kunnen bijdragen als je je zou vastbijten in een echt probleem. Dan zou je zoveel kunnen bereiken. Kortom, het is heel makkelijk om ambitieus te zijn over het verkeerde. Zie je ambitie, zie die energie als Als niet meer dan dat. Het is rauwe energie. En de grote vraag is, wat doe je ermee? Hoe is je kompas afgesteld? Nou is er ook nog een derde groep van verspeeld talent en dit is een beetje mijn bubbel, moet ik eerlijk toegeven. Het zijn mensen die wel heel idealistisch zijn, maar niet zo ambitieus en niet zo heel effectief in wat ze doen. Dat is een beetje mijn links progressieve bubbel. Dat zijn mensen die dus heel erg in de bewustzijnsbusiness zitten, die zijn eindeloos tweets aan het versturen en die denken dat viral gaan op Instagram hetzelfde is als een wet door het parlement krijgen. Nou nee, dat is dus niet zo. Je hebt hier heel veel mensen die geobsedeerd zijn met hun voetafdruk, hun ecologische voetafdruk. Dus dan hebben ze allemaal geboden voor zichzelf. Je mag natuurlijk geen vlees meer eten, je mag niet meer vliegen, je mag geen kinderen meer krijgen. Dat is heel fout. Maar bovenal mag je nooit meer een plastic rietje gebruiken. En als je dat nou allemaal goed doet en je zit in je hutje op de hei, in je tiny house, en je hebt je voetachterrug zoveel mogelijk gereduceerd, dan ben je eigenlijk een perfect mens, want dan had je net zo goed niet kunnen bestaan. Dan heb je het hoogste ideaal bereikt, dan ben je eigenlijk praktisch al dood. Kortom, ook dat is natuurlijk niet zo heel ambitieus, eigenlijk. Ik ben heel erg groot voorstander van dat je een beetje praktiseert wat je predikt. Dus tuurlijk, stoppen met gemartelde dieren eten lijkt me hartstikke een goed idee. Maar heb nou niet de illusie dat dat je grootste bijdrage is aan een betere wereld. Je kan veel meer bereiken dan met alleen maar die fixatie op je online voetafdruk. Wat ook wel vaak misgaat in deze categorie is dat mensen geobsedeerd zijn met hun passie. Kennen jullie dat? Dat je je afvraagt van wat is nou mijn passie? Daar zijn heel veel mensen mee bezig momenteel. Dus dit is Google Ngram, die doen dan onderzoek naar hoe vaak een bepaalde frase wordt gebruikt. Dit is dan de opmars van de frase follow your passion. Je ziet dat dat echt is geëxplodeerd in de afgelopen decennia. En ik moet altijd, als ik dit zie, dan moet ik denken aan een verhaal, misschien kennen jullie dat, dat is het verhaal van ene meneer Frodo. Ja, Frodo, beetje klein mannetje. En die had dus een situatie dat hij op een dag in zijn hutje zat, in een gebied dat heette de Shire, en er wordt op zijn deur geklopt en wie staat er voor de deur? Gandalf. tovenaar. Grotewijze tovenaar die komt binnen en die zegt, luister Frodo'szus en zo, dit is het geval, heel vervelend, maar in een land ver weg, Mordor heet het, zit een hele vervelende slechte tovenaar, Sauron heet die, en die wil ons allemaal doodmaken. En het lijkt erop dat hij dat ook kan, als hij die ring, deze gouden ring, te pakken weet te krijgen. Dus dat is ja, onfortuinlijk. En nou, de vraag eigenlijk aan jou, wil jij even deze ring in die berg tyfen? 3000 kilometer verderop. Dan moet je even een fellowship bij elkaar verzamelen, maar dat is zeg maar jouw missie. Wat vroeg Gandalf niet aan Frodo? Hij vroeg niet, Frodo, wat is jouw passie? Zo ging het niet. Nee, hij vroeg aan Frodo, dit vraagt de wereld van jou. Dit is een onwijze uitdaging waar we voor staan en wil jij het doen? Wil jij die verantwoordelijkheid op je nemen? En ik denk dat we zelf ook vaker zo zouden moeten denken. Dus begin nou niet bij die vraag, wat is mijn passie? Begin niet hier. Binnen met introspectie. Nee, begin met outrospectie. Vraag aan de wereld, wat heb je nodig van me? Hoe kan ik het beste bijdragen? En maak daar vervolgens je passie van. Want je zal snel zien dat als je het gevoel hebt dat je iets onlijns belangrijks aan het doen bent, dat dat goed voelt en dat je er nogal gepassioneerd over kan worden. Nou, nogmaals, ik ben amateur consultant, dus ik dacht ik moet er nog even een mooi infographicje bij maken. Dus dat ziet er dan ongeveer zo uit. En we willen dus daar onderaan komen. Dat is de sweet spot van idealisme en ambitie. Laten we nu ietsje dieper ingaan op die vraag, wat zijn nou de ingrediënten van morele ambitie? Ik denk dat er drie cruciale ingrediënten zijn. De eerste is een nieuwe definitie van succes. Wat er nog vaak misgaat is dat mensen eigenlijk een wat oppervlakkige definitie van succes hebben. Dus ze willen nog iets mooier huis. Ze willen dat leuke bootje waar ze lekker in de zomer mee kunnen varen, ze willen een deftige titel, ze willen misschien dat corner office, en dat noemen ze dan succes. Ze beklimmen eigenlijk die hele conventionele ladder. Er is een mooie quote van de schrijver Alan Rain, die zei, mensen kunnen hun hele leven bezig zijn met het beklimmen van die ladder van succes, en dan zijn ze eenmaal boven en dan denken ze, verrek, die ladder stond tegen de verkeerde muur. Ik vind het heel interessant hoe vaak je dat meemaakt, ook met soms leidinggevende CEO's, ondernemers, die moeten dan helemaal 50 worden en al hun haar verliezen, dat ze ineens denken, kut, ik heb nog maar 500 weken over en ik heb eigenlijk het helemaal verkeerd gedaan. Ik had gewoon in mijn tijd aan iets heel anders moeten besteden. En nogmaals, het is makkelijk om ambitieus te zijn over het verkeerde en om een verkeerde definitie van succes te hanteren. Volgens mij de definitie van succes die we zouden moeten hanteren, die moreel ambitieus is, is hoeveel mensen en dieren weet je te helpen? Wat is je impact? Wat is je echte nalatenschap? Wat is je echte legacy? En dan gaat het er niet om dat je in de quote 500 belandt, ik bedoel ik weet niet of jullie die wel eens kopen, maar dat is echt een onwijs saai blaadje. Daar zit je allemaal van die pandjesbazen en flitshandelaren, olie- en gasverkopers. Ja, het is niet echt super inspirerend. En als historicus denk ik bij niemand van, nou, die belanden in de geschiedenisboeken. Maar dat is eigenlijk de echte missie waar het over zou gaan als je moreel ambitieus wil zijn. Hoe doe je iets dat echt die koers van de geschiedenis ten goede verandert? En dan komen we bij het tweede ingrediënt. Als je dat echt wil, als je iets wilt doen dat van historisch belang is, dan moet je groot durven denken. Dan is die ambitie heel belangrijk, dan moet je focussen op maximale impact. Dan moet ik weer even terugkomen op mijn eigen progressieve linkse bubbel. Daar worden allemaal mooie dingen gezegd als small is beautiful. of less is more, zeggen ze dan ook allemaal. Maar dat klopt niet. Het is zeg maar zo dat more, more is. Dat blijkt uit onderzoek. Nee, dus kijk, als je één iemand helpt, dan heb je één iemand geholpen, maar als je dus twee mensen helpt, dan zijn dat er twee keer zoveel. Dat is wiskunde. Dus het is heel belangrijk dat je die focus blijft houden. Eigenlijk als een ondernemer blijft denken. Een ondernemer denkt niet van, terwijl hij een product of een dienst aan het verkopen is, van les is more. We hebben meer en minder winst gemaakt dan vorig jaar, maar les is more. Nee, zo werkt het niet. Als de problemen waar we voor staan als mensheid onwijs groot zijn, dan kan het natuurlijk niet zo zijn dat de oplossingen super klein zijn. Het is echt niet zo dat de tabaksindustrie van 900 miljard dollar aan omzet denkt van, oeh nou, er is weer iemand in zijn tiny house gaan zitten op de hei. Zo werkt het gewoon niet. Je moet echt groot durven denken en daarbij onthouden dat in de strijd tegen onrecht winnen een morele plicht is. Het gaat ook nog wel eens mis in idealistische kringen, dat men dan zegt van nou, we hebben weer de verkiezingen verloren, maar we stonden wel aan de goede kant van de geschiedenis. We hadden wel gelijk. Maar daar hebben mensen die nu onderdrukt worden of nu gebukt gaan onder armoede of ongelijkheid of discriminatie of noem het allemaal op, die hebben er echt helemaal niks aan. Waar ze wat aan hebben is als jij resultaten boekt, als jij iets bereikt. Ik kom zelf ook een beetje uit die wereld van dierenrechtactivisme en dan zie je dat heel vaak, allemaal veganisten die elkaar onwijs de maat nemen van oh nee, je hebt nog een leren riem aan en nog de verkeerde schoenen en je hebt nog een, oh hier zit een beetje melkpoeder in. Weet je wel, allemaal van die activisten die meer het energiebesteden aan elkaar de maat nemen dan daadwerkelijk de wereld veranderen. Dat is niet moreel ambitieus. Uiteindelijk gaat het om dat je je ogen op de bal houdt, en dat je nadenkt hoe kunnen we echt winnen, hoe kunnen we op historisch niveau het verschil maken. Als je dat wilt doen, dan heb je ook nog een derde ingrediënt nodig voor morele ambitie, en dat is radicaal prioriteren. Je moet echt denken als een ondernemer die de hele tijd op zoek is naar het gat in de markt en die aan het nadenken is van wat wordt er nou nog niet gedaan, maar is eigenlijk wel heel belangrijk. Wat mij opvalt in de wereld van idealisme en in goed doen, is dat mensen enorm kuddegedrag vertonen. Dus ik heb inderdaad de stichting opgezet, de School for More Ambition, en dan spreek ik met veel ondernemers, en soms ook filantropen de afgelopen tijd, en wat mij opvalt is dat ze bijna allemaal ongeveer hetzelfde denken. Dus ze hebben een soort van de vijftig gepasseerd, en denken nou ik wil toch iets terug gaan doen, en dan iets met duurzaamheid. Dat is het eigenlijk bijna altijd meteen, iets met duurzaamheid. Natuurlijk, klimaatverandering is een enorme uitdaging, maar er is nog zoveel meer aan de hand. We hadden net die hele lijst aan het begin. Dus wat ik eigenlijk denk, is als je een ondernemende idealist bent, dan heb je een framework nodig om te bepalen, wat is nou hetgene waar ik op moet focussen? Waar moet ik mijn kompas op richten? En dan zijn er drie dingen belangrijk, de drie o's. Het allitereert heel fijn in het Nederlands. We beginnen met problemen die onvangrijk zijn. En denk daarbij als een cosmopoliet. Dus Nederland is een klein, welvarend landje, met problemen, zeker, maar je bent ook een wereldburger. En als je echt groot wilt denken, dan moet je jezelf denk ik zien als een wereldburger. Maak daarbij ook je morele kring zo groot mogelijk. Dus denk niet alleen maar aan mensen in je eigen stad of dorp, maar denk bijvoorbeeld ook inderdaad aan dieren. Neem die ook op in je morele kring. En de tweede plaats, focus op problemen die onderbelicht zijn. Ga nou niet doen wat iedereen al doet. Doe nog iets op de grote hoop. Nee, denk als een ondernemer. Ga juist waar het stil is. Zo maak je echt het verschil. Neem een simpel voorbeeld als klimaatverandering. Dat is een zeer omvangrijk probleem natuurlijk. Is het onderbelicht, gelukkig steeds minder. Omdat er steeds meer activisten, politici, ondernemers mee bezig zijn. Wat was het beste moment om te strijden voor het klimaat? Niet nu. in de jaren zeventig. Dat was het beste moment, toen was die beweging nog super klein en kon je als ondernemer en idealist het grootste verschil maken. Dus dan moet je jezelf de vraag stellen, welke problemen zijn eigenlijk nu op het punt waar klimaatverandering in de jaren zeventig was? Zo onderbelicht, nog niet sexy om aan te werken, maar dat juist dat de thema's zijn waar je met een klein groepje gecommitteerde mensen een groot verschil kan maken. Je zou kunnen kijken binnen zo'n domein van klimaatverandering of de biodiversiteitsverlies, wat zijn nou de dingen die niet worden gedaan? Bijvoorbeeld batterijen gaan al heel hard, zonnepanelen gaan al heel hard. Maar er zijn ook dingen, bijvoorbeeld de eiwittransitie, de landbouw. Er is nog zoveel werk aan de winkel. We hebben echt alternatieve, duurzame bronnen van eiwit nodig. En er wordt nog veel te weinig in geïnvesteerd. Dus hebben we veel kapitaal nodig, veel talent. Dus ook hier, denk als die ondernemer, zoek naar dat gat in de markt. Tot slot, richt je ook op problemen die oplosbaar zijn. Dat je echt een plan hebt van oké, zo zou ik stappen kunnen zetten, zo kunnen we met een coalitie gaan bouwen en bergen gaan verzetten. En dan in het hart daarvan, van die drie o's, vind je je morele ambitie. Als we dan kijken naar historische voorbeelden hiervan, dan is er eentje die wel een favoriet van mij is, en dat is deze man. Niet alleen omdat hij zo'n goed kapsel had. Maar dit is Thomas Clarkson, een abolitionist, iemand die street tegen de slavernij eind 18e eeuw, in een tijd dat... Ja, eigenlijk het activisme tegen de mensenhandel net zoiets was als veganisme vandaag de dag. Dus als je toen op de hoek van de straten in Londen, Parijs of Amsterdam had gestaan en zegt van we moeten de slavenhandel verbieden, dan hadden mensen gedacht, dat klinkt een beetje alsof je nu go vegan aan het roepen bent, zeg maar. Van heel irritant vooral en heel onrealistisch en dat kan toch niet en dat stort toch de economie in. Maar hij was er toen bij toen dat in Groot-Brittannië een grote beweging begon te worden. Hij was 26, deed mee aan een essaywedstrijd aan de Universiteit van Cambridge. In eerste instantie deed hij dat vooral omdat hij literair ambitieus was. Hij wilde gewoon de eerste prijs winnen, hij had zin in een gave carrière binnen de kerk van Engeland. Maar doordat hij ging schrijven over de vraag die hij moest beantwoorden voor die SC-wedstrijd, namelijk is het oké om andere mensen tot slaaf te maken, Ja, ging hij ineens nadenken, ging hij zijn research doen, hij won de eerste prijs, las zijn essay voor in het majestueuze Senaatshuis aan de Universiteit van Cambridge, ging op z'n paard weer terug naar Londen en dan is er dat beroemde moment dat hij aan de kant van de weg stond, hij was even van z'n paard gestapt om te piekeren en na te denken, want hij dacht, als dit waar is, als dit klopt, als deze feiten correct zijn, hoe kan het dan in godsnaam dat bijna niemand hier iets aan doet? Hoe kan het dat er nauwelijks een beweging hier tegen is? En toen dacht hij, ik moet mijn definitie van succes veranderen. Ik moet ambitieus zijn over iets anders. En hij werd abolitionist en heeft 61 jaar van zijn leven gewijd aan de strijd tegen de slavernij. Ik ging daar onderzoek naar doen. Ik heb ongeveer een jaar besteed aan historische onderzoek in de archieven van wat maakte die Britse beweging nou zo succesvol? En een van de grootste openbaringen die ik had was deze. De Britse antislavernijbeweging werd niet zozeer geleid door intellectuelen en schrijvers. Clarkson was de uitzondering. Het waren vooral ondernemers. Dus tien van de twaalf oprichters van de British Society for the Abolition of the Slave Trade, die de succesvolste abolitionistische beweging in de westerse wereld voortbrachten. In Nederland had je bijna niks, in 1850 had je een paar petities die kregen 800 handtekeningen, had je vooral een paar gereformeerden en liberalen die ruzie met elkaar kregen. De gereformeerden wilden hun vergaderingen openen met gebed en dat wilden de liberalen weer niet. Nou ja, dat vonden ze belangrijker blijkbaar dan daadwerkelijk impact maken. Je had op een gegeven moment wel een petitie tegen de katholieken en die kregen weer 200.000 handtekeningen. Om je een idee te geven van de morele prioriteiten in het Nederland van 1850. Maar in Groot-Brittannië werd het een enorme beweging, geleid door ondernemers en vaak dus door mensen die, nou ja, als er toen een quote 500 was geweest in Groot-Brittannië, hadden sommigen er in gestaan. Ze hadden die eerste berg van succes beklommen, en toen dachten ze, oké, maar what's next? Hoe kan ik echt een historisch verschil gaan maken? En dat roept wat mij betreft ook de vraag op, wie zijn de abolitionisten van vandaag? Wie zijn degenen die nu al durven te gaan waar anderen niet durven te gaan? Wie zijn degenen die ermee kunnen dealen dat ze af en toe belachelijk worden gemaakt? Dat ze misschien aan het juiste werken voordat het al hip is geworden. En wat zou dat dan betekenen, morele ambitie in onze tijd? Ik heb voor mijn boek een paar voorbeelden onderzocht, en ik zou er een paar met jullie willen delen. Een daarvan is deze meneer. Dit is Rob Mater, de oprichter van de Against Malaria Foundation. En malaria is typisch zo'n probleem dat heel goed voldoet aan die drie O's. Het is zeer oplosbaar, we weten gewoon wat werkt. Je hebt bednetten die je met insecticide behandelt en dat is echt een van de meest kost-effectieve oplossingen als je leven wil redden op deze planeet. Het is ook zeer onderbelicht, er gebeurt bijna niks aan. Eigenlijk in de westerse wereld is er nooit een beweging tegen geweest. En het is ook zeer omvangrijk, want ongeveer 600.000 mensen jaarlijks sterven eraan, vooral kinderen onder de vijf. En toen Rob Mater eraan begon was het ongeveer zeven Jumbo-Jets per dag, het equivalent daarvan. Moet je je voorstellen, een Jumbo-Jet die crasht, en nog een, en nog een, en nog een, en nog een, en dat dan gewoon elke dag weer door. Dat was malaria op dat moment. En Rob Mater was zo'n typische consultant, hij was een manager, hij had gewoon de carrièreladder beklommen, en op een dag zat hij televisie te kijken, BBC, hij probeert de televisie uit te zetten, drukt op het verkeerde knopje, en ineens kijkt hij naar een documentaire over een meisje genaamd Terry. Terry was iets vreselijks overkomen, ze was helemaal verbrand, er was vreselijk ongeluk gebeurd, en het hele aangrijpende documentaire en Rob dacht van ik moet hier iets aan doen, ik ga een fundraiser beginnen, al zijn vrienden bij elkaar gehaald, een grote sponsor zwemtocht georganiseerd, honderden mensen deden mee en ze hebben echt een heel fors bedrag, drie, vier ton zoiets, opgehaald voor Terry, voor dat ene meisje. En toen ging Rob het jaar erop denken van, wow dit was wel tof om dit te doen met een groep mensen, maar dit was voor één iemand. En twee is al twee keer zoveel. Hij dacht ook, wiskunde, dat bestaat wel. En hoe kan ik nou zoveel mogelijk impact maken? Toen is hij onderzoek gaan doen. Hij is nagaan denken waar zet ik mijn ambitie voor in. Hij kwam dus op malaria uit. Ik heb dus onderzoek gedaan wat dat voor zijn impact betekende. Dat was ongeveer dit. Dus Rob als manager, op het historisch proces denk ik nul invloed. Ik bedoel, als hij dood was gegaan, dan had iemand anders zijn werk gewoon overgenomen. Ja, ik denk dat het gewoon netto nul was. Als zwemmer voor Terry deed hij iets prachtigs, voor één meisje die alle hulp verdiende. Maar toen hij de Against Malaria Foundation oprichtte, toen sprong hij zo in een gat eigenlijk. Toen ging hij zoveel impact maken. Toen ging hij echt de koers van de geschiedenis veranderen. En dat is wat ik morele ambitie zou willen noemen. Rob is ook een van de adviseurs van een school in Londen, die ik voor mijn research heb bezocht. En die school, ik noemde zelf altijd graag het zwijnstein voor wereldverbeteraars, dat heet Charity Entrepreneurship. En dit is een school die eigenlijk ook werkt volgens dat principe van de drie O's. Ze hebben een onderzoeksteam, die zijn de hele tijd aan het nadenken van wat zijn nou grote onderbelichte wereldproblemen waar we wat aan kunnen doen. En vervolgens laten ze mensen solliciteren om een oprichter te worden, om een co-founder te worden van een hyper-effectieve stichting die een van die problemen aanpakt. Het is heel moeilijk om binnen te komen, ze hebben echt honderden aanmeldingen elk jaar weer, maar een kleine selectie wordt geaccepteerd. Want dat is denk ik ook belangrijk, wat ze proberen te doen. Ze proberen goed doen weer prestigieuzer te maken. Dus goed doen is niet alleen geitenwolle sokken en iets wat je pro bono in je vrije tijd doet. Nee, het is iets wat de allerbeste mensen zouden moeten doen. Weet je, wat pas echt vet is om op feesten en partijen over te vertellen, van ik doe iets in de strijd tegen loodvergiftiging of tegen malaria. Nou, een van mijn favoriete alumni van die school, dat is deze jonge vrouw, Lucia Colter. Zij was dokter bij de NHS, medisch specialist, had gemengde gevoelens over de werk, dacht, ja, op zich, ik help wel veel patiënten, maar ja... De zorg in westerse landen gaat heel veel geld in om. Heel veel zorg helpt niet superveel. We verlengen het leven van oudere mensen nog iets. En de levenskwaliteit gaat er vaak niet op vooruit. Dus ze twijfelden erg over hun werk. Ze deden mee aan charity entrepreneurship en richtten vervolgens het LED Exposure Elimination Project op. Dat voldoet helemaal aan die drie o's, dus loodvergiftiging is super omvangrijk. Een op de drie kinderen heeft teveel lood in het bloed wereldwijd. Het is super onderbelicht, helaas. De hoeveelheid funding wordt op ongeveer 15 miljoen per jaar geschat wereldwijd. Maar het is ook oplosbaar. Dus je kan gewoon naar fabrikanten toestappen in het mondiale zuiden en zeggen van hey, kunnen we jullie helpen om die lood uit het verf te krijgen? En het is echt overdonderend om te zien wat zij al in korte tijd hebben bereikt. Dus als je dat gaat doorrekenen, dan heb je echt het equivalent van tienduizenden dokters in rijke landen in termen van hoeveel levensjaren ze al gered hebben. En dat is dus echt wat mij betreft ook een voorbeeld van morele ambitie. Het is ook echt belangrijk om te benadrukken dat er heel veel rollen te spelen zijn in de beweging. Je kan op heel veel manieren moreel ambitieus zijn. Je kan het als ondernemer zijn, maar je kan het ook als intrapreneur zijn. Binnen je organisatie, misschien binnen de grote corporate, door daar de luis in de pels te zijn. Je kan het bijvoorbeeld als juridisch activist zijn. Dit is een van mijn grote helden Ralph Nader, die in de jaren 60 en 70 allemaal slimme studenten van Harvard en Yale wist te recruteren om niet voor de grote corporates te gaan werken, maar om juist het bedrijfsleven dat op dat moment onwijs aan het vervuilen was en allemaal wetten aan het schenden was, om die aan te pakken. Dus neem iets als de Clean Air Act, de Clean Water Act, dat zijn hele belangrijke stukken wetgevingen, waar Neder en zijn juridische activisten, die gooiden niet met molotov cocktails, maar die gooiden met moties en dagvaardingen. En zo kan je ook onlijns moreel ambitieus zijn. Dus het is echt belangrijk om te beseffen, er zijn heel veel manieren om dat te doen. En in iedere beweging zijn ook heel veel rollen te spelen. Nou kan ik me voorstellen dat jullie inmiddels denken van, ja Rutger, leuk verhaal allemaal, maar ik heb wel een paar bezwaren. Dus laten we die tot slot even afgaan. Jullie hebben vast wat ja-maatjes. In de eerste plaats hebben jullie misschien de vraag, is dit geen recept voor een burnout? Ja, dat kan. Dus Thomas Clarkson, de abolitionist, die heeft van zijn 25e tot zijn 33e zich helemaal de pletter gewerkt. Toen was hij kapot. Toen had hij een nervous breakdown, wat we nu een burn-out zouden noemen. Hij kon nauwelijks de trap meer oplopen. Hij had 35.000 mail door heel Groot-Brittannië gereisd, te paard om overal abolitionistische propaganda te verspreiden. Dus dat was niet best. Maar goed, hij had in ieder geval geen burn-out gekregen omdat hij in een of andere platform sessie in zijn kracht was gezet. Dat is in ieder geval fijn en hij deed in ieder geval iets wat hij echt heel belangrijk vond, wat super wezenlijk was. Dus ik denk ook dat heel veel burn-outs vaak voortkomen omdat mensen juist heel hard werken aan iets waar ze niet in geloven. Tegelijkertijd, ja, het is waar. Als je nou zo idealistisch bent, denk aan je ademhalingsoefeningen. Dat was voor Clarkson denk ik ook beter geweest. Maar het belangrijkste is dat als je zo hard aan het knallen bent en je energie aan het opsouperen bent, dat je het opsoupeert aan iets wat er echt toe doet. Tweede bezwaar is, moeten we niet focussen op systeemverandering in plaats van individuele verandering? Dat is een bezwaar wat ik heel erg vaak hoor uit de progressieve hoek, van hé het is de schuld van Shell, en het is de schuld van Facebook, en van Big Tech, en Big Tobacco, en Big Pharma, en het systeem moet veranderen. En dat heb ik ook zo vaak zelf geschreven, maar op een gegeven moment ging ik me daar steeds maar aan erger, omdat ik allemaal mensen zag, en ik zag het ook als ik in de spiegel keek, mensen die zeggen ja, het systeem, Maar deed je dan vervolgens zelf ook wat? Het wordt op een gegeven moment ook een soort van aflaat. Dat je zegt, ja, ik hoef even nu niks te doen, want het systeem moet eerst maar veranderen. Nou, morele ambitie is geen kwestie van vingerwijzen. Het is een kwestie van doen. Het is een kwestie van zelf in actie komen. Ik heb dit altijd een hele mooi stripje gevonden. Iedereen wil verandering. Iedereen roept, ja, alles moet anders. Maar als je dan vraagt, oké, wie wilde veranderen? Dan is het liever niet. Wie wilde voorop lopen bij die verandering? Ja, dan helemaal niemand. En dat verklaart ook waarom juist kleine groepjes van bedachtzame, gecommiteerde mensen, zoals Margaret Mead het zei in dit beroemde citaat, dat juist die kleine groepjes het verschil kunnen maken. Omdat de meeste mensen, laat maar wel zijn, maar gewoon hun leven leiden. De meeste mensen volgen het script dat hoort bij hun soort bestaan. Als je dan bijvoorbeeld succesvol bent en je haalde altijd de hoge cijfers als student, ja, je ging maar gewoon naar McKinsey of naar Deloitte of naar de Brouw, want ja, dat deden de anderen ook. Je volgde gewoon het script dat hoort bij jouw soort mensen. En dan ging je centjes verdienen, en dan kreeg je een veel te dikke hypotheek, en dan zat je vast met die gouden handboeien, etc. Het is juist omdat de meeste mensen zo hun leven leiden, dat de kleine groepjes die wel het roer durven omgooien, en echt het heft in eigen handen nemen, die echt moreel ambitieus durven te zijn, dat die een onwijs verschil kunnen maken. Tot slot het laatste bezwaar. Ja, maar zo zit ik nu eenmaal niet in elkaar. Dat hoor ik regelmatig. Dat mensen zeggen van ja, ik ben gewoon wat bescheidener, misschien wat introverter, en ja, dat morele ambitie, dat is gewoon niet echt wat voor mij. Ik ging voor mijn boek onderzoek doen naar verzetcelden tijdens de Tweede Wereldoorlog, en ik dacht er zal wel iets van een psychologie van de verzetceld zijn geweest, maar wat bleek, dat was er helemaal niet. Het was een totale dwars doorsnede van de Nederlandse bevolking, van mensen die het durfden, die de morele ambitie hadden, het lef, om hun eigen leven in de waagschaal te stellen, om vervolgde Joden te helpen. Ze konden links zijn, rechts, rijk, arm, hoog opgeleid, theoretisch opgeleid, praktisch opgeleid, het kon van alles en nog wat zijn. Een dwars doorsnede van de samenleving, maar ze hadden één ding wel in gemeen. 95% was gevraagd om in actie te komen. Was gevraagd om in het verzet te gaan. Kortom, morele ambitie is geen karakter-eigenschap. Het is niet iets waar je mee geboren wordt. Het is een mindset, en nog belangrijker, het is een besmettelijke mindset. Je kan daarmee aangestoken worden. En ik hoop heel erg dat ik misschien een paar van jullie vandaag heb aangestoken. Dank jullie wel.

Ja, dankjewel Rutger voor de inspiratie en activatie. We hebben de zaal van tevoren gevraagd van wat is nou jullie grootste probleem, je grootste uitdaging, je grootste risico en daar kwam personeelstekort eigenlijk op nummer één. Dus hoe gaat morele ambitie bijdragen aan dat grote probleem personeelstekort?

Ja goed punt, nou dat sluit u denk ik echt rechtstreeks bij aan, is dat juist in een krappe arbeidsmarkt Ja, kunnen werknemers, kunnen gewoon wat meer eisen stellen aan het bedrijf. Dus juist als je op dit vlak geen goed verhaal hebt, lijkt het me nog moeilijker om talent aan te trekken. En dat is natuurlijk wat wij ook met onze beweging proberen te doen. Wij proberen mensen, ja, ik kan ze niet bergen aan geld beloven. Maar ik kan ze wel iets veel betekenisvollers, van hé ga mee met ons op reis. Zodat je iets doet wat er daadwerkelijk toe doet. In die zin betaal je ze op een andere manier uit, met een andere munt eenheid, snap je? Dus ja, dat wordt steeds belangrijker denk ik.

Dus je zegt eigenlijk naast het moreel kompas van een individu, moet eigenlijk elke werkgever ook gewoon een moreel kompas hebben. En als dat matcht, dan kun je.

Het instrument ook behouden. Ja, waar ik wat aan zou willen toevoegen. Dus een tijdje geleden was ik in gesprek met een foundation die heel erg bezig waren met allemaal betekenisvolle werk of goed werkgeverschap en we hadden een heel gesprek gehad en ik zei ja ik heb nu gehoord van wat je ziet als goed werkgeverschap, maar stel je nou voor hè, er is een groot bedrijf en die zijn onwijs divers Onwijs inclusief, holocratisch. Weet je wel, werknemers aan de macht. Iedereen voelt zich helemaal betrokken. De salarissen zijn goed. Het is een prachtige plek. Er is alleen één klein detail. Ze verkopen sigaretten. Dat is toch niet echt lekker. Dus ik zou zeggen, het begint echt bij wat is je core activiteit? Wat doe je? Wat is de missie van je bedrijf? Waarom ben je op aarde?

Ja, mooi. Mooi, prachtig. En je zei al, de wanhoop, de verlossing en de hoop. Hoe ziet de wereld er over tien jaar uit?

Nou, wat ik hoop is dat we gewoon van die kleine groepjes van mensen kunnen mobiliseren, dat dit ambitieuze idealisme of die morele ambitie inderdaad wat besmettelijk ideaal kan zijn. Wij zijn allemaal cirkels nu begonnen. Mensen kunnen zich hier ook aanmelden om mee te doen. Gewoon kleine groepjes van mensen die met elkaar in gesprek gaan over die vraag van Wat zijn mijn talenten? Wat zijn de grootste uitdagingen in de wereld? Wat valt er onder die trio's? En wat is de match tussen die dingen? Wat houdt me nu nog tegen? Hoe kunnen we elkaar helpen om die eerste stap al te zetten? En ik hoop dat dat als een soort van olievlekje, misschien beginnend vanuit Nederland en België, kan gaan groeien.

Ja, want wat is de grote sprong uiteindelijk ook internationaal?

Nou ja, ik ga verhuizen naar de VS in september, naar New York. Dus dan in april volgend jaar komt mijn boek uit daar. Dus ja, het is denk ik echt belangrijk om dat verhaal zo groot te maken. En dan dacht ik ook heel erg van ja, zo'n verhaal als dit, dat kan je natuurlijk niet serieus vertellen als je niet zelf wat doet. Dus alles wat ik er mee verdien gaat allemaal in die beweging. Ja, we willen gewoon echt zoveel mogelijk mensen helpen. om hun talent te gebruiken om het verschil te maken in de strijd tegen de uitdaging.

Ja, het is echt fantastisch dat alle opbrengsten, dat je dat echt rechtstreeks doneert aan de stichting. Dus dat is echt geweldig. Onwijs bedankt Rutger voor wie je bent en wat je doet en wat je nastreeft. Dus nog een happel hartelijk applaus voor Rutger Brechtman.