Prof. dr. Bob de Wit en Roel Wolfert over Society 4.0 bij kasteel Doorwerth

Want de Agenda 2030, dat wordt heel vaak genoemd. Heel weinig mensen weten wat er nou eigenlijk in 2030 gaat gebeuren. En dat is inderdaad wat ze zeggen. De kunstmatige intelligentie komt dan tegen die tijd op niveau van de mens. En dan krijg je human level intelligence, human level artificial intelligence. En vanaf dat moment is het onderscheidend vermogen van de mens niet meer de intelligentie.

Kijken om onze prachtige gebouwen goed te onderhouden. Maar kijk ook vooral naar de dingen die niet 1, 2, 3 opvallen. Een hele mooie regeneratieve groentetuin, een moestuin. Mooie integratie van de natuur in het wonen en het recreëren. Dat is eigenlijk een beetje waar we naartoe willen. Een inclusieve samenleving in de regio.

Je ziet ook met de omgeving die we hier zijn... Ja, dat is een wereld die heel lang geleden is geweest en er nog steeds staat. Maar de samenleving zelf is veranderd. We zien dus dat oude structuren moeten worden omgevormd naar de moderne tijd. En dat is het aparte van de tijd waarin we leven. We leven in een hele historische tijd eigenlijk. We zijn een maatschappij aan het veranderen door een aantal technologieën. Nou ja, wij doen dat al een tijdje, doen we dat samen, voor een coöperatieve vereniging Society 4.0. Daar zijn we inderdaad die mooie nieuwe wereld aan het bouwen. Het is ook allemaal begonnen hier, met het boek Society 4.0. Zo zijn we ook bij elkaar gekomen, want dat spakt je aan en zegt van nou, ik wil meebouwen in die betere wereld. Dat hebben we dan samen het vervolg geschreven, de gidsregio 4.0. Vanaf dat moment zijn we eigenlijk bezig om met heel veel organisaties, zowel publieke organisaties als private organisaties te helpen om die overgang te maken naar Society 4.0.

Ja, kijk, we hebben natuurlijk de afgelopen jaren van kleine zaaltjes, met letterlijk in de modder staan, naar volle zalen in theaters, zijn we een boodschap aan het verkondigen van Jongens, het kan anders. We kunnen een goed koopmanschap bij ondernemers en grote bedrijven. Gewoon echt weer bezig zijn met je klanten, je personeel, maar ook de omgeving. Een win-win creëren in plaats van winstmaximalisatie. Kijken naar van hoe kunnen we nou met z'n allen er beter van worden. Maar ook naar, laat ik zo zeggen, een goed burgerschap. Wat betekent het nou eigenlijk menselijke maathouden? Hoe zorgen we nou dat mensen menswaardig behandeld blijven worden door bedrijven? Je kunt niet zomaar zeggen van je hebt dit getekend en we pakken jouw data en we gaan er van alles mee doen. Ja, je hebt toestemming gegeven, maar is het nou wel echt ethisch wat we aan het doen zijn? Hetzelfde geldt in de ziekenhuiszorg. Je ziet het afgelopen jaar ook steeds meer mensen klagen van ik word behandeld als een nummer. En de zorgkosten moeten omlaag, maar moeten we niet gewoon zorgen dat we meer gezonde mensen krijgen in Nederland?

De mensen die de problemen hebben. Het grappige is dat in al die organisaties hoor je eigenlijk dezelfde geluiden. We moeten naar een echte verandering toegaan, niet zomaar naar verbetering. We moeten echt naar een ander model toegaan. Mensen merken dat de oude systemen aan het vastlopen zijn in de regels, in de procedures. En heel veel mensen denken dat de samenleving zelf niet aan het veranderen is. Heel veel mensen is het moeilijk om die stap te maken. Laten we nou vanuit gaan, we moeten nu alleen verbeteren. Dat moeten we natuurlijk ook doen. Maar we moeten ons goed realiseren dat al die technologieën die plaatsvinden... ...van kunstmatige intelligentie, 3D-printing en industrieplatforms, noemen we ze allemaal op... ...dat die echt fundamenteel de maatschappij aan het veranderen zijn... ...plus alle organisaties binnen de maatschappij aan het veranderen zijn. En die hele vernieuwingsdrang, het kunnen voorstellen dat hetzelfde anders moet... ...dat vinden mensen heel moeilijk.

Dat komt ook bij. Waar is nou... We hebben 50 jaar mega hard gewerkt aan technologie... ...en waar hebben we gewerkt aan ethiek en moraliteit? Hoe zijn we nou als maatschappij moreel, ethisch verder ontwikkeld? Waar staan we nu voor? Nou, en ik denk dat dat, zeker als we kijken naar boodschappen uit politiek, is het allemaal heel pragmatisch, probleemoplossend in het nu. En een duidelijke visie op hoe ons land of hoe de wereld eruit moet gaan zien in de lopende jaren... ...is in ieder geval niet simpel behadbaar boodschap gebracht naar het publiek. En gevraagd, zijn jullie het daar mee eens?

Maar misschien is het ook wel zo dat politici zelf ook niet goed doorhebben... ...dat ze in de overgang zijn naar een andere samenleving. En wij weten dat, want wij hebben dat onderzocht. En dan zag je dus dat we van een feodaal tijdperk... naar een handelsrepubliek, naar een democratie, een industriële democratie te gaan. Dat zijn fundamentele veranderingen. En die fundamentele veranderingen hebben gevolgd voor onderwijs, voor GGZ, voor alle andere publieke en private organisaties. En dat fundamentele waar we in zitten, dat is eerder gebeurd. Dus het begint eigenlijk met van Blijven verbeteren, binnen de bestaande kaders. Maar proberen ook een soort field lab te maken, een laboratorium. Die vernieuwing gaat er echt komen. En laten we naast het bestaande verbeterproces ook experimenteren met hoe het heel anders kan. En dan begin je niet met producten en diensten, maar dan begin je met de behoeften die erachter zitten. Wat zijn behoeftes? Mobiliteit is een algemene behoefte. Gezondheid is een algemene behoefte. Waardering is een algemene behoefte. En al die behoeftes kun je dus anders gaan doen met dezelfde organisaties eigenlijk. Het is de uitdaging van heel veel organisaties om de moed te hebben om te zeggen... ...nou, we gaan inderdaad naar verandering toe. Laten we nou eens een keer met een experiment of met een laboratorium, met een fieldlab. Gaan we eens kijken.

Pak een wapentje.

Ja, dat is heel mooi hè. Dat is een mooi voorbeeld van hoe in die moderne wereld... ...zijn er nog steeds kruiwagens met een wapentje erin. Dat hoort dus ook bij deze tijd. Het oude en het nieuwe bij elkaar gaan nemen.

Dan in het bedrijfsleven, wij van bouwen bedrijven, dan zie je toch... Wij nemen dan iets over van de multinational, van een andere organisatie... ...een fabriek of een productlijn met mensen en personeel. En dan zie je al heel vaak de systemen die er zijn en hoe ze die bestaande processen willen verbeteren, zogenaamde efficiency. Nou, uiteindelijk lukt dat niet en dan wordt het geoutsourced naar China of naar India. Want wij kunnen het namelijk binnen die bestaande kaders gewoon niet efficiënter doen, want daar is land goedkoper, de mensen zijn goedkoper, etcetera. Nou, dat is een probleem. Maar wat doen we nou als we die bedrijven eigenlijk overnemen? Dan gaan we altijd zeggen van ja, natuurlijk moet je... Product en procesontwikkeling blijven doen in je huidige product. En dat doen we dan beter. Maar daarnaast gaan we altijd iets nieuws opstarten. Dus zo wordt een lampenfabriek bijvoorbeeld een softwarefabriek, even heel gek gezegd. Een volledige transitie. Als je daarmee aan de gang gaat, dan ga je dus mensen meenemen op je verhaal. En dan ga je een nieuwe visie neerzetten, dat noemen ze in managementaal. Een big, hairy, audacious goals. Hoe we de wereld gaan veranderen, hoe we met die software de regio, de mensen, de klanten gaan vinden. En dan gaan we het vooral ook hebben over klanten. Ja, waar zijn die klanten? Waar is klantbelang gebleven? Als we vandaag kijken, zien we toch heel vaak aandeelhoudersbelang. Maar waar is klantbelang? Wat wil die klant nou echt? En dan denken we dat we weten wat die klant wil, omdat we artificial intelligence gebruiken om die data te analyseren. Maar dat is helemaal niet wat die klant wil. Dat is het gedrag van die klant, maar dat is niet... ...wat de intrinsieke waarden van die mensen stuurt. En als je dan vandaag op het nieuws ziet... ...ja, we hebben een historisch lage werkloosheid... ...ja, dat is interessant. Maar als twee mensen met alle twee een baan... ...en kinderen geen huis kunnen betalen en op straat wonen... ...dan heeft die baan blijkbaar niet het gewenste effect. Want mensen kunnen er niet meer om rondkomen.

Het voorbeeld wat jij gaf van een lampenfabriek... ...vind ik een mooi voorbeeld. We hebben een lampenfabriek gemaakt. Je ziet dan dat dat weggeconcureerd wordt door gekopende plekken. Dan zit je eigenlijk binnen het oude industriële tijdperk. Lampen wordt het misschien niet meer, maar je hebt wel hele goede mensen nog steeds met heel veel kennis. En met die mensen en met al die kennis kun je nadenken van wat levert de nieuwe tijd op aan mogelijkheden. Waarbij het dan eigenlijk de bedoeling is om ervoor te zorgen dat je maatschappelijk verantwoord gedraagt. Dat je vanuit de belangen en vanuit de behoeften van je mensen gaat redeneren. Ook vanuit de belangen en behoeften van je aanhouders natuurlijk. En daar probeer je een combinatie te maken en dan hele nieuwe modellen te gaan maken. De mogelijkheden zijn zat eigenlijk.

Maar dit is interessant. Kijk, stel de mens is centraal in plaats van technologie. En dan krijg je iets heel bijzonders, want als mensen op zich een andere manier gaan kijken naar hun eigen ontwikkeling. Ja, en er zijn natuurlijk allerlei mogelijkheden daarvoor om je geest te verruimen, te verbreden. Je ziet de opkoming trend van psychedelische behandelingen in allerlei gezondheidsinstellingen opkomen. Want de natuur heeft namelijk heel veel te bieden. Spiritualiteit, et cetera. Dan kun je een heel ander... een type mens gaan ontwikkelen die helemaal geen concurrentie gaat ondervinden van een robot, als het ware. En ja, dat is denk ik voor veel mensen een interessanter pad dan een chip in je hoofd en gaan concurreren met een robot.

Ja, dat punt wat je noemt is een hele goeie. Want de agenda 2030, dat wordt heel vaak genoemd. Heel weinig mensen weten wat er nou eigenlijk in 2030 gaat gebeuren. En dat is inderdaad wat ze zeggen, die kunstmatige intelligentie komt dan tegen die tijd op het niveau van de mens. En dan krijg je human level intelligence, human level artificial intelligence. En vanaf dat moment is het onderscheidend vermogen van de mens niet meer de intelligentie. En ten nut toe, waarom hebben we 7 miljard mensen op aarde? Omdat we intelligenter zijn dan zebra's, daar komt het een beetje op neer. Nou dat gaat er niet meer op worden in de toekomst, dus daar gaan we het niet van winnen. Wat we wel hebben als mens, dat is eigenlijk dat menselijke. In het industriële tijdperk zijn we een beetje verplat, een beetje human resource geworden, een beetje productiefactoren geworden. En we moeten eigenlijk weer een stapje terugmaken. Weer de verbinding met de natuur en eigenlijk weer het menselijke laten ontwikkelen. En de mens, dat is de ziel, dat is de intermenselijkheid. Dat is niet hard werken van aan te houden. Dat is je inderdaad de hogere niveaus gaan bereiken met spiritualiteit. Dat is de richting waar we met z'n allen naartoe moeten. En eigenlijk voor heel veel organisaties moet je goed realiseren... ...dat we terug moeten gaan naar de essentie van het leven. Naar de essentie van het mens. Kijken naar welke behoeften zijn er. Heel fundamenteel gaan kijken. Wat hebben wij in huis? Wat hebben wij aan resources en mensen en anderen waar we mee kunnen helpen? En eigenlijk heel fundamenteel opnieuw gaan beginnen. Het is helemaal niets leukers dan helemaal opnieuw beginnen... ...met een mooie hoopvolle boodschap. En laten we dat dan Society 4.0 noemen.

Ja, daar zit iets heel interessants in. Want ten ene moeten we als collectief natuurlijk met elkaar in actie gaan. Society 4.0 is volledig inclusief, iedereen is welkom. Maar tegelijkertijd, mensen moeten ook voor zichzelf die ontwikkeling doormaken. Laatst noemde iemand dat heel romantisch. Dat is heel pijnlijk, want de natuur verandert continu. Van lente naar zomer, naar herfst naar winter. Beestjes komen, beestjes gaan, noem allemaal maar op. Maar als mens... vinden wij, met name de persoonlijke verandering, het allermoeilijkste wat er is. En zeker als we daar doelmatig op gaan sturen. Dus hoe ga je nou weer jezelf empathisch ontwikkelen naar anderen, terwijl je jarenlang aangeleerd is om vooral te produceren, je aan de regels te houden en andere dingen. Kijk, in startups zien we het al heel veel meer, veel vaste concepten. Dus fouten maken, zorg dat ze niet te groot zijn en ga bijsturen. Denk aan je klant, wat levert het op? Waarom doen we dat niet in andere instellingen? Waarom is daar nog zo'n afrekening cultuur op procesmatigheden? In plaats van, we hebben alle vinkjes in het proces, maar de patiënt is overleden. Dan zien we natuurlijk veel liever, niemand heeft zich aan het proces gehouden, maar de patiënt leeft nog.

Het mooie is dat er eigenlijk twee hele fundamentele ontwikkelingen belangrijk zijn. Eén is de mens 4.0, want we zijn allemaal opgegroeid in de initialiteit. Terwijl we in de toekomst een heel ander soort mens moeten worden.

Jij iets meer dan ik trouwens.

Nou ja, maar goed, ik leer veel van jou, dat scheelt weer. Maar we moeten dus van society 3.0 en mens 3.0 naar society 4.0 en mens 4.0. En je ziet al dat jonge mensen dat wel intuitiever en beter oppakken. Maar de instituten worden gemaakt door mensen zoals jij en ik, van mensen 3.0. Dus wij moeten onszelf gaan ontwikkelen naar mens 4.0. En dat is een pijnlijk proces inderdaad, maar ik vind het zelf ook wel een leuk proces hoor, moet ik zeggen. En het tweede wat inderdaad speelt, dat is dat in het industriële tijdperk zijn we steeds meer naar top-down structuren toe gegaan. Het is steeds meer controle krijgen, steeds meer bovenaf regels opleggen. Ik merk ook bij heel veel organisaties helemaal vastgelopen in al die regeltjes. Helemaal vastgelopen in allerlei applicaties waar ze mee moeten gaan werken ofzo. En ze weten niet meer hoe we eruit moeten komen. En dat is echt een top-down denken. En een van de aspecten van Society 4.0 is dat we juist meer vanuit de mens bottom-up gaan organiseren. Je zegt tegen die mensen van wij willen een fundamentele verandering maken, dat doen we samen met jullie. Laten we samen bottom-up, nou eens even gaan kijken hoe we het samen kunnen gaan oppakken. En dan kom je dus niet op de wetten van de controle, maar dan kom je op de natuurwetten van de zwerm. Want in de natuur is alles zelforganiserend. Er is geen oppervis en een secretarisvis of zo. Het organiseert zichzelf. We hebben daar rollen en vanuit die rollen gaan we samen bekijken hoe we op bottom-up iedereen zijn kracht kan zetten, de mooie dingen kunnen gaan doen voor de wereld en die ontdekkingstocht samen, bottom-up samen, die betere wereld maken en onderweg ook nog een keer een mooier mens gaan worden, een mens 4.0. Ja, het is misschien wel pijnlijk, maar het is ook wel een heel mooi proces. In het publieke domein Zie je het proces heel duidelijk. Ik heb natuurlijk ook als consultant gewerkt voor heel veel bedrijven. Ook wat bekendere bedrijven, altijd bij boards en zo. En als je gaat reorganiseren, gingen er altijd een paar mensen met lagen uit. Dat was eigenlijk wel standaard waar het eigenlijk op neerkwam. Omdat in de loop der tijd waren er iedere keer meer afdelingen en structuren en lagen tussen gekomen. Ja, en dat kan weer simpeler. Dus je ging eigenlijk helemaal versimpelen, meer naar de basis. Maar als je naar het publieke domein kijkt... Ja, iedere keer als er weer een nieuwe laag nodig is, dan komt hij er bovenop. Volgens mij, als je helemaal opnieuw zou beginnen... ...en er zou echt een crisis komen dat er echt gesnoeid en gesaneerd zou moeten worden... ...dan zou ik gaan nadenken over iets van het hoogste niveau waar we iets moeten organiseren... ...en zeg maar het laagste niveau. En heel veel lagen ertussen, ja, die kunnen misschien wel coördineren... ...maar die moeten niet iedere keer weer toestemming geven en formulieren moeten gaan.

Dat zou ik dan in ieder geval versimpelen.

We hebben veel mensen meegemaakt, die zitten dan in bepaalde publieke organisaties. Die vinden eigenlijk dat het anders moet. Ze zouden het ook anders willen, maar ze zitten vast in die verticale structuren. En ze hebben een hypotheek en kinderen, dus ze hebben eigenlijk ook geen vrijheid om het anders te gaan doen. Als je die mensen nou gewoon aanspreekt, van joh, luister eens even, jij hebt verstand van dit domein. Laten we eens even met z'n allen gaan nadenken. Je hoeft je geen zorgen te maken over je inkomen, dat is goed. Je hoeft je ook niet geen zorgen te maken dat je gestraft wordt voor als je het een beetje anders gaat doen. Maar we gaan gewoon samen een nieuwe maatschappij maken. Moet je kijken wat een positieve energie dat zou geven binnen de samenleving. En dat geldt op alle niveaus binnen, zeker in het publieke domein zie je dat heel erg. Op alle niveaus van het publieke domein zie je heel erg goede mensen die eigenlijk vast zitten, klem zitten in de wereld waar ze in terecht zijn gekomen met de regeltjes en formulieren enzo. En als je echt aan hun hart vraagt, wat zou je willen? Nou ik zou graag, nou laten we zeggen, zorgen dat jongeren het beter hebben of dat ouderen het beter hebben of dat zieken beter behandeld worden, dat mensen minder eenzaamheid hebben. Laat ze vanuit dit soort menselijke behoeften gewoon in overal openheid gaan nadenken en kijken hoe we een betere wereld kunnen bouwen. Het kan wel, maar je moet even die regels en die controle loslaten en zorgen dat er geen angst is. De afstand tussen met name de landelijke overheid en de burger is enorm toegenomen. En je ziet steeds meer vraagstukken, die zitten op regionaal niveau, op dorpsniveau, op stadsniveau, provinciaal niveau. En daar staan we veel dichter bij de burgers. Dus op het moment dat we zeggen, waar ligt nou eigenlijk de basis van onze samenleving? Ja, de basis van onze samenleving is waar de mensen wonen en werken en recreëren en naar school gaan. En dus het belang van de regio's wordt steeds groter en het belang van wereldwijd wordt steeds groter. En het belang van wat daartussen zit, of je het nou over Europa hebt of dat je het over Nederland hebt, relatief neemt dat af. Dus we gaan naar de regio, terug gaan naar de mensen en laten we niet meer mensen die veel macht en geld willen hebben, maar we gaan terug naar de behoeften van de mens. Hoe maken we een betere samenleving en hoe krijgen we een betere balans en harmonie met de natuur.

Het gezondheidshuis in België, nou prachtig, geen ziekenhuis, een gezondheidshuis. Waar mensen naartoe kunnen om preventief allerlei natuurlijke producten en behandelingen, maar ook gewoon traditionele medische behandelingen te begrijpen en te bestaan, voorlichting te krijgen. En ze gewoon hun leven gezond inkomen, zodat ze nooit in een ziekenhuis terecht hoeven te komen.

Ik heb een mooi voorbeeld. Vorige week gaf ik een programma en er zat een huisarts in de zaal. En om ze door te vragen over het werk, die vertelde dat die huisarts... De helft van de mensen die kwamen, die hadden niks, maar die kwamen uit eenzaamheid. Dus die hadden wel klachten, maar dat waren klachten als gevolg van eenzaamheid. En niet omdat ze een of andere ziekte hadden opgelopen. Nou, als nou de helft van de klachten voortkomt uit eenzaamheid en, zeg maar, sociale onthechting... Ja, dan zou je zeggen, neem een stap terug. Laat het niet gezondheidszorg noemen, laat het gezondheid noemen. Kijken waar de problemen liggen en daar vanaan opnieuw gaan organiseren.

Je ziet ook tegelijkertijd de opkomst van Trifold en aanverwande partijen... ...om gedecentraliseerd internet in de regio aan te bieden... ...wat gewoon losstaat van de grote internetfaciliteiten. Alternatieve munten, want ja, de Britse pond is gedevalueerd. We zien problemen ontstaan in de eurozone. We weten niet hoe ze opgelost gaan worden. Mensen denken van ja, maar als we hier nou een muntje hebben in Arnhem... Het Arnhemse hertje, kunnen we daar dan gewoon elkaar in ieder geval mee blijven betalen? In plaats van dat we terug moeten naar zilveren munten straks. Wat natuurlijk ook wel lastig is, want we willen wel de gemakken uit het verleden behouden. We willen het leven niet ineens heel moeilijk maken.

Hetzelfde vraagstuk zie je eigenlijk in heel veel andere domeinen. Neem bijvoorbeeld onderwijs. En we zijn een paar keer geweest bij een school, op een uitnodiging, om eens even mee te denken van hoe ziet zo'n school 4.0 er eigenlijk uit? Waar moet het naartoe? Nou, dan zie je dus dat het hele schoolsysteem, hoe goed bedoeld het ook geweest is, is toch eigenlijk een soort leerfabriek om uiteindelijk naar een baan toe te gaan. Het is een leerfabriek, dus je stopt er een kind in en daarna komen ze met een diploma eruit en dan kunnen ze aan het werk. En met al deze technologie is maar zeer de vraag of die banen nog wel bestaan, of die bedrijven nog wel bestaan waar je voor opgeleid wordt. Ook daar ga je dan weer terug naar de basis. Juist omdat je hier gaat uit van de behoefte van het kind. Die wil leren, die wil zich ontwikkelen en gaat dan samen met die kinderen zelf het avontuur aan en zegt van nou wat vind je nou interessant. Wat boeit je nou eigenlijk? Je mag kiezen whatever you want. Maar ga daarvan uitgaan te organiseren en een hele nieuwe leerontwikkeling gaat het doen. En als je moet voldoen aan de voorwaarden van de overheid, nou zorg ervoor dat je daarvoor dat, dan heb je dat gedaan. En ga daarna experimenteren en samen met die kinderen samen een mooi nieuw leer- en ontwikkelingstraject... Ja, maar dat geldt natuurlijk

niet alleen voor kinderen, het geldt ook voor volwassenen. Kijk, en ik vind het mooi dat de Nederlandse overheid nu duizend euro geeft, dat je daarvoor in kunt schrijven voor je persoonlijke ontwikkeling. Natuurlijk moeten dat goede opleidingen zijn, maar de opleiding van mensen en de ontwikkeling van mensen is niet alleen een boek lezen over een nieuw vak. Het is ook gewoon spiritueel ontwikkelen, rust hebben, soms gewoon even een paar dagen niks doen en gewoon je hoofd nergens aan zetten om jezelf beter te leren kennen, zodat je ook beter past in je omgeving. Ja, en dan heb je natuurlijk veel minder problemen.

Je hebt mensen die zitten op stoelen en die zitten lekker stevig. Die voelen de crisis niet. Die willen blijven zitten en die willen vooral hetzelfde beter blijven doen. Je hebt mensen die begonnen langzamerhand zeggen van ja, ik hoor niet meer het systeem en die willen dan weg. Die gaan vluchten naar andere plekken, met alle respect overigens. En heel veel mensen die rijken tussen een wal en het schip. En dat zijn natuurlijk de mensen waar we weer opnieuw mee moeten gaan bouwen. Dat zijn de mensen die voelen dat het anders moet. Die hebben er ook belang bij dat het anders moet. En als je die mensen kan mobiliseren en samen met hun, en misschien ook samen met kinderen en een aantal instituten, die weer een nieuwe wereld kan gaan bouwen. Ja, dan maak je gewoon een nieuwe wereld.