In this interview, host Speaker A discusses with energy researcher Omid Shokri the consequences of President Donald Trump's decision to withdraw the United States from the Iran nuclear deal and to re‑impose sanctions in phased steps over three and six months. Shokri explains how the sanctions will curtail Iran’s oil production—currently around 4 million barrels per day—and reduce dollar revenues, undermining the economy that had briefly benefited from foreign investment after the 2015 JCPOA. He notes the lack of transparent data on the billions of dollars of foreign capital that entered Iran post‑deal and how the sanctions threaten to reverse those gains. The conversation then turns to the local impact on Iranian Azerbaijan, where factory closures have led to rising unemployment and inflation. Shokri suggests that regional development plans, investment attraction, and leveraging natural gas resources could mitigate the downturn. Finally, he assesses Iran’s broader geopolitical influence in the Middle East—its role in Iraq, Syria, Yemen, Lebanon, and OPEC—and how reduced oil revenues could diminish its regional leverage. The interview concludes with a thank‑you to Shokri.
Chapters
Prezident Trumpı nabışın İranla nüvəs azişindən çıxdığını elan etməsinin ardınca, rəsmi Vaşinqton qarşıdan gələn aylar İrana qarşı sanksiyaların mərhələli şəkildə tətbiqinə başlayacaq. Ekspertlər bunun İrana iqtisadi təsirləri ilə yanaşı, Yaxın Şərq bölgəsində geosiasi təsirlərini təhlil edir. Mövzunu müzakirə etmək üçün bu gün proqrama Enerji Məsələləri üzrə tədqiqatçı Ümid Şükrini dəvət etmişik. ABŞ-ın İranla nüvə razılaşmasından çıxmasından ardınca Donald Trump elan elədi ki, sanksiyalar tətbiq olunacaq 3 və 6 ay müddətində bu sanksiyalar yenidən bərpa olacaq. Yəni, bu sanksiyalar əvvəllər mövcud idi. Bunun İrana iqtisadi təsirləri nədən ibarət olacaq? İran dünyada neft istehsalına görə ən böyük neft istehsalçılarından biridir. İqtisadi təsirləri haqda nə söyləyə bilərsiniz?
Mənim zəvvətlərə üçün çox teşəkkür edirəm, sağ olasınız. Bildiyiniz kimi İranın ən çox ehrancat yaptığı enerji, özəllikdə neft olması. Dünyada, o pəkə baxdığımızda, İran ölkələr arasında dünyada ən fazla dördüncü neft rezervinə sahib. Amma 2011 və 2013-də ABD və Avropa bilginin İran növbət proqramının üzərində İranın günlük petrol istisalı 1 milyon boşqa azaldı. 2015-dən sonra İran çalışdı azalmanı yenidən bərpa eləsin və daha öncəki kapasitəsində ulaşsın. İndi gündə 4 milyon boşqa yaxınlığında petrol istisal edir, neft istisal edir. Yeni sənkaratın olmaması üç ay, altı ay sonra istərsəməz İranın estetikal gücünü azaltacaq. İran bunu planlamışdı sənkaratdan sonra, 2015-dən sonra 200 milyar dolara yaxın həm texnoloji, həm xarici sərmayə alsın ki, haradasa bunun 5 ilə 10% civarında ala bildi. Sərmayə gəlməzsə, yabancı sərmayə, texnolojiyə gəlməzsə, İran istər-istəməz nəft və doğal qaz estisali azalacaq. Nəft azalsa istər-istəməz İranın dolar qəlidi azalacaq. Bu da istər-istəməz İran ekonomisinin kötü və etkiləyəcək və zamanla yavaş-yavaş onu görmək olar. Yəni nə qədər nəft çox sata bilsə, istər-istəməz ekonomisi, eqtisadı ona dayanaraq yaxşılaşa bilər. Nəft satamazsa, istər-istəməz dolar az gələcək və budcə sıxıntı yaş
Ümit bəy, siz necə fikirləşirsiniz? Bu sanksiyaların tətbiqi ilə İranda siyasi apava dəyişə bilərmə? Yəni, iqtisadi baxımdan bu iqtisadi təzliklər siyasi sistemi zəiflədə bilərmə?
Genəlik də Ortadoğuda, İranda Ortadoğulu bir ölkəsi olaraq ekonomi güclü olduğu zaman, iqtisad güclü olduğu zaman həm ordu güclü olur, həm də siyasi iqtisad güclü olur. Həm bölgədə, həm dünyada istər-istəməz. deməyə sözü olar. Ekonomi, iqtisad zəhibi olduğu zaman istəyirsən, direkt olaraq, yəni müstəqim, həm diş-siyasət, həm diş-siyasəti etkilər. Hər şey ekonomi bağlı. Yəni bizim bölgələrdə ekonomi zəhibi olduğu zaman istəyirsən, regiona da təsir bıraxanməzsən, region təxrimi bıraxmaq istəsən də ekonomi zəhibi olduğu üçün çox etki bıraxanməzsən. İçərdə ekonomi nə qədər güclü olursa, ona dayanaraq güclü siyasət yürütmək ola bilir. Yəni irəl bu sən Regionanda siyasətin gözdən keçirməsi gələcəkdir. Nə qədər siyasət yenilərsə, o sənklərin etkisini azalda bilər. Aradan aparmaq çox zor, bəlkə azaltma şansı ola bilər.
2015-ci ildə Sazıç'in imzalamasından sonra İrana böyük yatırımlar oldu, investisiyalar gəldi, milyardlarla dollar məbləğində maliyyə axını oldu. İran hökuməti bu maliyyədə necə istifadə etdi?
Dediyiniz ki, 2015-ci ildə sadıçdan sonra yabancı şirkətlər hər alanda, sanat olsun, ekonomi olsun, əzərlikdə neft olsun İran'a gəlməyə çalışdılar. Bir sırasında gəldiyi anlaşma da imzalandı. Özəllikdə Fransanın Total'ı və Çinin CNBC şirkəti Güney Parsa cünubi sahəsində yatırım yatırmaya gəlirlər. Bir anlaşma da imzalandı, neçə milyard dolar cibarında. Amma da anlaşma da Trump'ın yasasından sonra, qanundan sonra reallaşması zor olacaq. Ondan sonra Rusiyanın bir nisəni şikşəti gəldi. Əhvazada bir nisəni neft sahəsində yatırım yatırmaq istədilər. Başqa alanlarda da gəldi. Fəransının maşın, araba, Peugeot'su, Renault'su olsun. Ondan başqa da paralar gəldi İrana, amma devlət bunun ilgili detay bilgi vermədi. Ne qədər para gəldi, harada məsrəb oldu. Bunda da bugünə qədər nət bir istatika verilməmiş ki, bu qədər para gəldi, bu anlaşmadan bu qədər para gəldi, bu harada məsrəb oldu. Nət bir bilgi olmadığı üçün də bu haqda bir az danışmaq çox zor. Çünki nət bir bilgi verilmədi ki, hansı ölkədən, hansı anlaşmadan nə qədər para bizə gəldi, bunun nə qədəsi xalis çarı idi, nə qədəsi sərmayədi. Nət bir bilgi olmadığı üçün bu haqda danışmaq bir az rahat deyil. Amma o millətin intisarı var idi ki, sən şərdandan sonra ekonomi durumu sabətləşsin, yaxşılaşsın. O gözlərinən olmadı. 2015-2016 arasında enflasyon bir az durdu. Ondan sonra yenə enflasyon daha fazla olmaya başladı ki, bugünə qədər də bildiyiniz kimi, dolarını qəmətinə baxdığım zamanda İran da para bilimi olaraq gün mə gün dəyər qayıb eləyir, dəyərcəyini əldən verir. O da bu ekonominin yaxşı olmasına bir göstərgədir.
Sanksiyaların İran-Azərbaycanında iqtisadi duruma hansı təsirləri var? Bizim keçirdiyimiz müsahibələrə əsasən insanların iqtisadi durumu, yaşayışı, rifahı o qədər də yaxşı deyil.
Bizim bölgədə çox böyük fabrikalar yoxdur. Yəni, ana fabrikalar bir sürü bölgələrdə İran ortasında. Sənkçələrdə istəyirsəmiz, ikisini də bıraxtıq. İndi bizim, bənim bildiyim ərdəbindən xəbər verə bilirəm ki, çox fabrika bağladı. Yəni çox işsiz qaldı, çox fabrika işçilərəm maaş ödəyə bilmədi, üçün istisal yox. İtaliyyətli xan maddələr bağlı olduğu üçün, donlar bağlandığı üçün İtihal edəmədilər, işçiləri iqtisaxatma zorunda qaldılar. İstəyirsən, məhz millətə yansıdı, fabrika az oldu. Tam neqam verəm-verəm, amma çoxu bağlamaq zorunda, iqtisaxatma zorunda qaldığı üçün, istəyirsən, o da bizim bölgədə öz etkisini göstərməyə başladı.
İqtisadi durumun yaxşılaşdırılması üçün, yəni İran Azərbaycanında bugün iqtisadi durumun yaxşılaşdırılması üçün hansı işlər görülməlidir?
Geçən həftə mən bir qazitədə oxudum, bir an qazitəsində, Əbazı Hücursan bölgəsi, İraq səhərdində biliyorsunuz, orada çox doğal qaz var, nəfsizat var. Orada Quarın gülü qorqey, sonra əraqdan gələn toz surbaq, həm səhərdən kanserin, çox halda statikasın, həm də millət məşədə göstərilmə zorunda qalıb. Dövlət özü bunu resmən ilam elədi. İstəyirsiniz, bu da başqa yerdə, başqa bölgələrə yanarada suzat quruluq olsa oranın halıqı kösmə zorunda qalacaq. Azərbaycan ya başqa bölgələrin rayonlarının gəlişməsi üçün ilk öncə dövlət ona bir plan qurulması lazım. Orta vadəli, qısa vadəli və uzun vadəli. Buranın potansiyeli nə mənədir? Nə qədər sərmayə lazımdır? Sərmayə xaricdən gəlməsə, hardan gəlməsi lazım? Sərmayə içəridən gəlirsə, nə qədər lazım? Sonra bu potansiyeli hansı zamanda daha yaxşı faydalanır? Daha yaxşı faydalanır Milli olaraq, həm də bölgə olaraq reyona etkisini bıraxıbırlıq. Bu planın hazırlanması lazım, oradakı olan insanların, oradakı olan belim insanlarına faydalanmaq lazım. Bu niyyət olursa, bu şey olursa, potansiyal var gəlişmək bizim bölgəyə. Dedim ki, biz sanki yıllarda istəyirsəniz, bizim bölgəndə itkiləcək, buna yaxın zamanda da istəyirsəniz, görəcək.
Amerikanın bu qərarından sonra İranın bu bölgədə nüfuzuna hansı təsirlər olacağını biz gözləyə bilərik?
Amerika-Arax savaşı, Amerika-Afqanistan savaşından sonra regionda İran daha fazla, nüfuzun daha fazla çoxaldı. Araqda bugündür seçimlər var, görürüz ki orada İran rolu vardır. Ya Suriyədə istəyirsəməz, müstəşari olaraq Əsəd rejiminə dəstək verir, Yəməndə də istəyirsəməz, deyilər ki, Hüsnilər İranın nüfuz altındadır. İran heç sınma onaylamayıb, Belə deyilər ki, bu hususilərdə İran ilə söz eşidik. Lübnan'da Hezbollah ilə iş birliği var. Hezbollah hər zaman dəstəklənmiş. 2002-2003-dən sonra İran bölgədə, rejyonda daha çox halqdır. Sanki elə istəyirsiniz, bu etkisini bırxacaq. Dediyiniz kimi, Ərəbistan OPEC-də birinci sözü deyir, 10 milyonun yaxın. Boş neft istisal edək. İstəyirsən məsələn İranın payı düşərsə Uluslararası il və regional bazarda, Əraq, Ərabistan və Rusiya İranı yerinə alacaq. Nə vələ dəsən, OPEC-də istisal olmaz olsa, deyilməyə sözün olmayacaq. İstisalın çox olsa, OPEC-də də söz deyə bilərsən, söz ürətə bilərsən, öbürlərini də rəyinə ala bilərsən. SSL düşərsə, OPEC-də də yerini əldən verərsən, regionda da istəyirsən, o ətki bir roldan düşə bilərsən və dediyim kimi dolar az satarsan az dolar gələr, o da ekonominin canlanmasına çox etki bıraxa bilməz. Yəni bu sənkilərdən sonra Bölgədə Arabistan neftesizli olaraq kullana bilər, daha çox nəfs atar. İranın müştərilərində də hətta ucuz nəfələr ki, İranın payını bazardan alsın. Bu işi də görə bilər. Bu da İran istəyirsiniz, biyaz mövqiyyətin zəib durması ala bilər.
Ümumiyyətlə, çox təşəkkür edirik bugün bizim proqramımızda iştirak etdiyinizə görə.
